• No results found

çré-çré-bhakti-rasämåta-sindhuù

N/A
N/A
Protected

Academic year: 2022

Share "çré-çré-bhakti-rasämåta-sindhuù "

Copied!
212
0
0

Full text

(1)

çré-çré-bhakti-rasämåta-sindhuù pürva-vibhägaù

This edition is entirely based on Haridas Das's edition. (Nabadwip : Haribol Kutir, 462 Gauräbda = 1951). I have supplemented some of the commentaries with the anvaya provided by Bhaktisiddhanta Saraswati in his edition of the Chaitanya Charitamrita. I have not done this for every available verse, though I may do so in the future. (Jan Brzezinski 2003-12-20)

--o)0(o--

(2)
(3)

çré-çré-bhakti-rasämåta-sindhuù

—o)0(o—

bhagavad-bhakti-bheda-nirüpakaù pürva-vibhägaù

—o)0(o—

prathama-laharé sämänya-bhaktiù

çré-çré-rädhä-govinda-devau vijayete

|| 1.1.1 ||

akhila-rasämåta-mürtiù prasåmara-ruci-ruddha-tärakä-päliù | kalita-çyämä-lalito rädhä-preyän vidhur jayati ||

çré-jévaù (durgama-saìgaminé):

çré-rädhä-dämodarau jayataù |

sanätana-samo yasya jyäyän çrémän sanätanaù | çré-vallabho’nujaù so’sau çré-rüpo jéva-sad-gatiù ||

atha çrémän so’yaà grantha-käraù sakala-bhägavata-loka-hitäbhiläña-paravaçatayä prakäçitaiù sva-hådaya-divya-kamala-koña-viläsibhiù çrémad-bhägavata-rasair eva bhakti-rasämåta-

sindhu-nämänaà grantham apürva-racanam äcinvänas tad-varëayitavyasyaiva ca sarvottamatäà niçcinvänas tad-vyaïjanayaiva niçcinvänas tad-vyaïjanayaiva maìgalam äsaïjayati | evaà sarva eva grantho’yaà maìgala-rüpa iti ca vijïäpayati—akhileti | vidhuù çré- kåñëo jayati sarvotkarñeëa vartate | yadyapi vidhuù çrévatsa-läïchana iti sämänya-bhagavad- ävirbhäva-paryäyas tathäpi vidhunoti khaëòayati sarva-duùkham atikrämati sarvaà ceti | yad vä, vidadhäti karoti sarva-sukhaà sarvaà ceti nirukteù saryavasäne vicäryamäëe tatraiva viçränteù | asuräëäm api mukti-pradatvena sva-vaibhavätikränta-sarvatvena paramäpürva-sva- prema-mahä-sukha-paryanta-sukha-vistärakatvena svayaà bhagavattvena svayaà

bhagavattvena ca tasyaiva prasiddheù | ata evämareëäpi tat-prädhänyenaiva täni nämäni proktäni—vasudevo’sya janakaù ity ädy ukteù | etad eva sarvaà jayaty arthena spañöékåtam | sarvotkarñeëa våttir näma tat tad eveti | ata eva präkaöya-samaya-mätra-dåñöyä yä

(4)

lokasyäpratétis tasyä niräsako’yaà vartamäna-prayogaù | tathä ca pramäëäni—vijaya-ratha- kuöumba ity ädau yam iha nirékñya hatä gatäù sva-rüpam [bhä.pu. 1.9.39] iti |

svayaà tv asämyätiçayas tryadhéçaù sväräjya-lakñmy-äpta-samasta-kämaù | balià haradbhiç cira-loka-pälaiù

kiréöa-koöy-eòita-päda-péöhaù || [bhä.pu.3.2.21] iti | yasyänanaà makara-kuëòala-cäru-karëa-

bhräjat-kapola-subhagaà saviläsa-häsam | nityotsavaà na tatåpur dåçibhiù pibantyo

näryo naräç ca muditäù kupitä nimeç ca || [bhä.pu. 9.24.65] iti | kä stry aìga te kala-padäyata-mürcchitena

sammohitä 'ryapadavéà na calet trilokyäm | trailokya-saubhagam idaà ca nirékñya rüpaà

yad go-dvija-druma-mågän pulakäny abibhrat || [bhä.pu. 10.29.40] iti | yan martya-lélaupayikaà sva-yoga-

mäyä-balaà darçayatä gåhétam |

vismäpanaà svasya ca saubhagarddheù

paraà padaà bhüñaëa-bhüñaëäìgam || [bhä.pu. 3.2.12] iti |

ete cäàça-kaläù puàsaù kåñëas tu bhagavän svayam || [bhä.pu. 1.3.28] iti | jayati jana-niväso devaké-janma-väda [bhä.pu. 10.90.48] ity ädéni çré-bhägavate | atha tat-tad-utkarña-hetuà svarüpa-lakñaëam äha—akhilä rasä vakñyamäëäù çäntädyä dvädaça yasmin tädåçam amåtaà paramänanda eva mürtir yasya saù | änanda-mürtim upaguhya [bhä.pu. 10.41.28] iti, tvayy eva nitya-sukha-bodha-tanäv anante [bhä.pu.

10.14.22] iti, mallänäm açaniù [bhä.pu. 10.43.17] ity ädi çré-bhägavatät | tasmät kåñëa eva paro devas taà dhyäyet taà rasayet iti çré-gopäla-täpanébhyaç ca | taträpi rasa-viçeña-viçiñöa- parikara-vaiçiñöyenävirbhäva-vaiçiñöyaà dåçyate | ata evädi-rasa-viçeña-viçiñöa-sambandhena nitaräm | yathä—

gopyas tapaù kim acaran yad amuñya rüpaà lävaëya-säram asamordhvam ananya-siddham | dågbhiù pibanty anusaväbhinavaà duräpam

ekänta-dhäma yaçasaù çriya aiçvarasya || [bhä.pu. 10.44.14]

trailokya-lakñmy-eka-padaà vapur dadhat [bhä.pu. 10.32.14], taträtiçuçubhe täbhiù [bhä.pu.

10.33.6] ity ädi çré-bhägavate | täsu ca gopéñu mukhyä daça bhaviñyottare çrüyante—

(5)

gopälé pälikä dhanyä viçäkhä dhyäna-niñöhikä | rädhänurädhä somäbhä tärakä daçamé tathä || iti |

viçäkhä dhyäna-niñöhiketi päöhäntaram | tatheti daçamy api tärakä-nämny evety arthaù | daçaméty apy ekaà näma vä | skända-prahläda-saàhitä-dvärakä-mähätmye ca—lalitoväca ity ädau mukhyäsv añöäsu pürvoktäbho’nyä lalitä-çyämalä-çaivyä-padmä-bhadräç ca çrüyante | pürvoktäs tu rädhä-dhanyä-viçäkhäç ca | tad etad abhipretya taträpi mukhya-mukhyäbhir uttarottara-vaiçiñöyaà darçayitum avara-mukhye dve tärakä-pälé tävan niñkåñya täbhyäà vaiçiñöyam äha—prasåmaräbhiù prasaraëa-çéläbhé rucibhiù käntirbhé ruddhe vaçékåte tärakä- pälé yena saù | päliketi tu saàjäyäà kan-vidhänät | päléti dérgänto’pi kvacid dåçyate |

atha madhyama-mukhyäbhyäm äha—kalite ätma-sätkåte çyämä çyämalä lalitä ca yena saù | atha parama-mukhyayäha rädhäyäù preyän atiçayena préti-kartä—igupadhajïäprékiraù kaù iti kartari ka-pratyaya-vidheù | ata eväsyä eväsädhäraëyam älokya pürvavad yugmatvenäpi neyaà nirdiñöä | atas tasyä eva prädhänyaà kärttika-mähätmye uttara-khaëòe tat-kuëòa- prasaìge—

yathä rädhä priyä viñëos tasyäù kuëòaà priyaà tathä | sarva-gopéñu saivaikä viñëor atyanta-vallabhä || iti |

ata eva mätsya-skändädau çaktitva-sädhäraëyenäbhinnatayä gaëanäyäm api tasyä eva

våndävane prädhänyäbhipräyeëäha—rukmiëé dväravatyäà tu rädhä våndävane vane iti | tathä ca båhad-gautaméye tasyä eva mantra-kathane—

devé kåñëa-mayé proktä rädhikä para-devatä |

sarva-lakñmé-mayé sarva-käntiù saàmohiné parä || iti |

åk-pariçiñöa-çrutäv api—rädhayä mädhavo devo mädhavenaiva rädhikä, vibhräjante janeñv ä iti | ataevähuù—anayärädhito nünam [bhä.pu. 10.30.28] ity ädi |

atha çlokärtha-vyäkhyä—tatraika-çleñeëopamäà sücayaàs tayärtha-viçeñaà puñëäti | sarva- laukikätéte’pi tasmin laukikärtha-viçeñopamä-dvärä lokänäà buddhi-praveçaù syäd iti kenäpy aàçenopameyam | sarva-tamas-täpaja-duùkha-çamakatvena sarva-sukhadatvena ca tatra pürvavan nirukti-paryavasäne vicäryamäëe räkäpater eva vidhutvaà mukhyaà paryavasyatéti sarvataù prabhävät pürëatamäàçena ca | evaà süryädénäà täpa-çamatvädi nästéti nopamäna- yogyatä, tato vidhuù sarvata utkarñeëa vartate iti labhyate | vartamäna-prayogäàças tu praty- åtu-räjam eva tat-tad-rüpatayänuvåtteù | evaà viçeñye sämyaà darçayitvä viçeñaëe’pi sämyaà darçayati—akhilety ädibhiù | akhilo’khaëòo rasa äsvädo yatra tädåçam amåtaà péyüñaà, tad- ätmikaiva mürtir maëòalaà yasya | atra çabdena sämyaà rasanéyatväàçenärthenäpi yojyam | tathä prasåmaräbhé rucibhiù käntibhé ruddhävåtä tärakäëäà päliù çreëé yeneti pürvavan nija- känti-vaçékåta-käntimaté-gaëa-viräjamänatväàçenäpi jïeyam | tathä—çyämä tu välgulau aprasütäìganäyäà ca tathä soma-latauñadhau | trivåtä-çärivä-gundrä-niçä-kåñëä-priyaìguñu iti

(6)

viçva-prakäçät | kalitam urékåtaà çyämäyä rätrer lalitaà viläso yeneti rätri-viläsitvenäpi jïeyam | tathä rädhäyäà viçäkhä-nämnyäà täräyäà preyän adhika-prétimän åturäja- pürëimäyäà tad-anugämitvät iti tad-anugati-mätra-sädhya-sva-vaibhava-vijïatväàçenäpi jïeyam | upamänasya caitäni viçeñaëäny utkarña-väcakäni—süryädes tädåça-mürtitväbhävät tärä-näçana-kriyatvena tat-sähitya-çobhitväbhävät sukha-viçeña-kara-rätri-viläsäbhävät tädåça- vijïatvänabhivyakteç ceti |

siddhänta-rasa-bhävänäà dhvany-alaìkärayor api | anantatvät sphuöatväc ca vyajyate durgamaà tv iha ||

likhanaà sarvam eväsminn äçaìkänäçagarbhitam | våthätva-çaìkayä tv atra nävadhyeyam abuddhibhiù ||

grantha-kåtäà svärasyät katicit päöhäs tu ye mayä tyaktäù | näträniñöhaà cintyaà cintyaà teñäm abhéñöaà hi ||1||

mukundaù (artha-ratnälpa-dépikä):

lokaà gopyaà sumadhura-rasaà svädayan yo’vatérëo dhanye gauòe vraja-pati-sutaù kåñëa-caitanya-nämä |

äcäëòälät sakala-jagati prema-bhakteù pradätä käruëyäbdhir vasatu hådi sa çré-çacénandano me ||

çré-rädhikä-mädhavikä-vasantaà vrajäkñi-padma-bandhum |

rasajïa-bhaktaugha-cakora-candraà namämy ahaà nanda-tanujam éçvaram ||

atha çrémad-granthakäraù çré-çré-caitanya-devasya kåpayä prakäçita-çré-kåñëa-rasa- varëanätmakatayätyadbhutatamaà bhakti-rasämåta-sindhu-nämänaà granthaà sarva- bhägavata-loka-hitäbhiläña-paravaçatayä kurvan prathamaà tävat sväbhépsita-paripürtyai sveñöa-deva-saìkértana-rüpaà maìgalam äcarati | tenaiva ca granthärthaç ca saìkñepato darçayati—akhileti | vidhuù çré-kåñëo jayati—mäyä-çaktyänanta-koöi-brahmäëòäni, cic- chaktyäkhya-svarüpa-çaktyä vaikuëöhädi-mahä-léläù svarüpeëa präbhava-vaibhava- mahävasthäkhya-sväàça-viläsän, sva-çaktyäveçena påthvädi-çaktyäveçävatärän vidadhäti karoti prakäçayatéti vidhur iti vidhu-çabdasyäsaìkoca-våttyä tatraiva paryavasänam |

tasyaivävatärävatärävatärinäm aàçitväc ca | jayati iti padena—sva-sva-lokeñu tat-tat-parikara- sambandhato guëän darçayadbhyas tat-tad-avatäri-näyakebhya utkarñeëa dvärakädau

mathurädau gokule pürëän pürëatarän pürëatamän guëän krameëa prakäçayan sadä viräjata ity uktam | namaskäraç cäkñiptas taà prati nato’sméti | tatra svayaà bhagavat-tattva-

sarvävatärädi-käraëatvayoù—

éçvaraù paramaù kåñëaù saccidänanda-vigrahaù |

anädir ädir govindaù sarva-käraëa-käraëam || [bra.saà. 5.1]

(7)

ity ädi brahma-saàhitädi-vacanäni pramäëam | sva-sva-parikarair gokulädiñu sadä viräjamänatve—

aho alaà çläghyatamaà yadoù kulam aho alaà puëyatamaà madhor vanam | yad eña puàsäm åñabhaù çriyaù patiù

sva-janmanä caìkramaëena cäïcati || [bhä.pu. 1.10.26] ity ädéni vacanäni |

nanu, gokula-mathurädiñu bahu-vidha-bhaktair ekaù kahtaà sadä vartate | bälya-paugaëòa- bhäk-kiçora-svarüpeñu katamo’yaà prakäças taträha—akhileti | akhilänäà païcavidhänäà bhaktänäà ye rasäù, çäntaù prétiù preyän vatsalo madhuraç ceti païca mukhyäù |

häso’dbhuto véraù karuëo raduro bhayänako bébhatsa iti sapta gauëäù—evaà dvädaça- bhedäs ta eva hlädiné-çakti-våtti-rüpatväd amåtaù paramänandas tad-rüpä mürtir yasya | sarva-rasänäà viñayatväd äçrayatväc ca tan-mürtitvaà tasya nänä-prakäçavattvena dharmé kiçora eva sarva-bhakta-sukha-hetur ity arthaù | dharmitve’py asyäsamordhva-prema-rüpa- guëäyäù sukhärthaà ceñöädéni bodhayituà—prasåmarety ädi-pada-trayam | prasåmaräbhé rucibhé ruddhe vaçékåe tärakä-pälé yena saù | tärakä-pälyoù kathanaà çré-rädhäyä anya- vipakña-taöastha-vraja-devénäm upalakñaëam | rädhayä saha svacchanda-vihäräya

rasopakaraëa-bhütä vaçékåtä ity arthaù | kalite pürvoktäbhyäà parama-premäspadatayä gåhéte çyämä-lalite yena saù | çyämäyäù kathanaà çré-rädhäya anya-suhåt-pakñäëäm upalakñaëam | lalitäyäs tu tad-anya-sakhénäm | taträpi suhåt-pakñäëäm sakhénäà kåñëe premädhikyäl lalitäyä uttarotroktiù | preyän rädhäyäm atiçayena préti-kartä | ata eväsyä asädhäraëyam älokya pürvavad yugmatvena neyaà nirdiñöä | asyäù sambandhe kåñëasya saundaryädi- guëänäà paramotkarñaç ca bodhitaù | pürëa-premëaiva pürëa-prakäçaucityät | çré-rädhäyäù sarva-vraja-devébhyaù prema-rüpa-guëair ädhikyaà yathojjvala-nélamaëau—mahä-bhäva- svarüpeyaà guëair atigaréyasé [u.né. 4.2] iti | pädme ca—

yathä rädhä priyä viñëos tasyäù kuëòaà priyaà tathä | sarva-gopéñu saivaikä viñëor atyanta-vallabhä || iti |

ata eva mätsye—rukmiëé dväravatyäà tu rädhä våndävane vane iti | tathä ca båhad-gautaméye tasyä eva mantra-kathane—

devé kåñëa-mayé proktä rädhikä para-devatä |

sarva-lakñmé-mayé sarva-käntiù saàmohiné parä || iti |

tat-sambandhe kåñëa-guëotkarño, yathä åk-pariçiñöa-çrutau—rädhayä mädhavo devo mädhavenaiva rädhikä, vibhräjante janeñv ä iti | atra candra-varëana-rüpo

dvitéyo’rtho’präkaraëikatväd vyajyaù | tat-pakñe vyäkhyä—vidhunoti khaëòayati täpaja- duùkham iti nirukter asaìkocena pürëa-candro labhyate | jayati täpätmakatvät süryäder utkarñeëa vartate | pratipürëimäyäà tat-tad-rüpatayä prakäçäd vartamäna-prayogaù | akhila- raso madhurädyä yasmiàs tad-amåtamayé mürtir maëòalaà yasya saù | tamas-täpaja-duùkha-

(8)

çänti-pürvaka-sarva-jana-sukha-hetur ity arthaù | tathä prasåmaräbhé rucibhir jyotsnäbhé ruddhä ävåtä tärakäëäà pälir yena | tathä kalitam prakaöitaà çyämäyä rätrer lalitaà viläso yena | tathä rädhä-preyän rädhäyäù viçäkhä-nämnyäà täräyäà preyän adhika-prétimän iti | åturäja-pürëimäyäà tad-anugämitväc candrasya paramotkarñaç ca darçitaù |

atropamälaìkäraù çabda-çakti-mülänuraëana-rüpa-dhvaniù |

yat-prasädaà vinätratyä arthäù sarve sudurgamäù | svayaà sphorayatäà prétaù çrémad-rüpaù sa tän mayi ||1||

viçvanäthaù (bhakti-sära-pradarçiné):

çré-kåñëäya namaù |

namas tasmai bhagavate kåñëäyäkuëöha-medhase | yo dhatte sarva-bhütänäm abhaväyoçatéù kaläù ||

çré-caitanya-mukhodgérëä hare-kåñëeti varëakäù | majjayanto jagat premëi vijayantäà tad-ähvayäù ||

atha so’yaà nikhila-sahådaya-hådya-samudaya-hådayälaìkäraù sakala-kavi-maëòaläkhaëòalo bhagavan-nirdeça-parama-maìgala-sudhä-dhärä-paramparayä nirméyamäëe pratyüha-

täpänudgamake’py asmin granthe sadäcära-sammänanärtham avaçya-kartavya-

maìgaläcaraëam apy anuñaïjayati—akhileti | vidhuù—çré-kåñëo jayati | sarvotkarñeëa vartate

| yadyapi vidhuù çré-vatsa-läïchana ity abhidhänät vidhu-çabdaù sarva-bhagavat-para eva, tathäpi rädhä-preyän ity ädy asädhäraëa-viçeñaëaiù çré-kåñëam eva pratipädayatéti jïeyam | tad-utkarña-hetuà svarüpa-lakñaëam äha—akhilä rasä vakñyamäëäù çäntädyä dvädaça yasmin tädåçam amåtaà paramänanda eva mürtir yasya saù | taträpi rasa-viçeña-viçiñöa- parikara-vaiçiñöyenävirbhäva-vaiçiñöyaà dåçyate | ata evädi-rasa-viçeña-viçiñöa-parikara- sambandhena nitaräm | yathä daçame—

gopyas tapaù kim acaran yad amuñya rüpaà lävaëya-säram asamordhvam ananya-siddham | dågbhiù pibanty anusaväbhinavaà duräpam

ekänta-dhäma yaçasaù çriya aiçvarasya || [bhä.pu. 10.44.14] iti | trailokya-lakñmyaika-padaà vapur dadhat [bhä.pu. 10.32.14] ity ädi | taträtiçuçubhe täbhir bhagavän devaké-sutaù [bhä.pu. 10.33.6] ity ädi | täsu gopéñu mukhyä daça bhavaiñyottare çrüyate—

gopälé pälikä dhanyä viçäkhänyä dhaniñöhikä | rädhänurädhä somäbhä tärakä daçamé tathä || iti |

(9)

tatheti daçamy api tärakä-nämny evety arthaù | daçaméty ekaà näma vä | skände prahläda- saàhitäyäà dvärakä-mähätmye ca—lalitoväca ity ädau mukhyäsv añöasu pürvoktäbhyo’nyä lalitä-çyämalä-çaivyä-padmä-bhadräç ca çrüyante | pürvoktäs tu rädhä-dhanyä-viçäkhäç ca | tad etad abhipretya taträpi mukhyämukhyäbhir uttarottara-vaiçiñöyaà darçayitum avara- mukhyätvaà tävan niñkåñya täbhyäà vaiçiñöyam äha—prasåmaräbhiù prasaraëa-çéläbhé rucibhiù käntibhé ruddhe vaçékåte tärakä-pälé-nämnyau yütheçvaryau yena saù |

atha madhyama-mukhyäbhyäm äha—kalite svékåte çyämä çyämä-lalite yena saù | atha parama-mukhyäyä vaiçiñöyam äha—rädhäyäù preyän atiçayena préti-kartä |

igupadhajïäprékiraù kaù iti kartari ka-pratyaya-vidheù | ata eväsyä eväsädhäraëyam älokya pürvavad yugmatvenäpi neyaà nirdiñöä | atas tasyä eva prädhänyaà pädmottara-khaëòe kärttika-mähätmye tat-kuëòa-prasaìge—

yathä rädhä priyä viñëos tasyäù kuëòaà priyaà tathä | sarva-gopéñu saivaikä viñëor atyanta-vallabhä || iti |

ata eva mätsya-puräëe çaktitva-sädhäraëyenäbhinnatayä gaëanäyäm api tasyä eva våndävane prädhänyäbhipräyeëäha—rukmiëé dväravatyäà tu rädhä våndävane vane iti | tathä ca båhad- gautaméye tasyä eva mantra-kathane—

devé kåñëa-mayé proktä rädhikä para-devatä |

sarva-lakñmé-mayé sarva-käntiù saàmohiné parä || iti |

åk-pariçiñöa-çrutäv api—rädhayä mädhavo devo mädhavenaiva rädhikä, vibhräjante janeñv ä iti | ataeva daçame gopya ähuù—anayärädhito nünaà bhagavän harir éçvaraù [bhä.pu.

10.30.28] iti | sarvalaukikälaukikätéto’pi tasmin laukikärtha-viçeñopamä-dvärä lokänäà buddhi-praveçaù syäd iti kenäpy aàçenopamänam äha |

pakñe, vidhuç candro jayati sarvotkarñeëa vartate | evaà viçeñye sämyaà darçayitvä

viçeñaëe’pi sämyaà darçayati | akhilo’khaëòo rasa äsvädo yatra tädåçam amåtaà péyüñaà, tad- ätmikaiva mürtir yasya | tärakä-päléù tärakä-çreëé | atra çabda-sämyaà rasanéyatväàçenä- rthenäpi yojyam | tathä prasåmaräbhé rucibhiù käntibhé ruddhävåtä tärakäëäà pälir yena sa iti pürvavan nija-käntimat-tärä-gaëa-viräjamänatväàçenärthenäpi jïeyam | viçva-prakäçe çyämä-çabdo rätri-paryäyaù | kalitam urékåtaà çyämäyä rätrer lalitaà viläso yena saù | iti rätri-viläsitvenäpi sämyaà jïeyam | tathä rädhäyäà viçäkhä-nämnyäà täräyäà preyän atiprétimän ||1||

siddhänta-sarasvaté : akhila-rasämåta-mürtiù akhiläù çäntädyäù païca mukhya-rasäù häsyädyäù sapta guëa-rasäç ca yasmin tad eva amåtaà paramänanda eva mürtiù yasya saù | prasåmara-ruci-ruddha-tärakä-päliù prasåmaräbhiù prasaraëa-çéläbhiù rucibhiù käntibhiù ruddhe vaçékåte tärakä-pälé yena saù | kalita-çyäma-lalitaù kalite ätma-sätkåte çyämä ca lalitä

(10)

ca yena saù | rädhä-preyän rädhäyäù preyän priyatamaù vidhuù kåñëa-candro jayati (anubhäñya 2.8.141) ||1||

—o)0(o—

|| 1.1.2 ||

hådi yasya preraëayä pravartito’haà varäka-rüpo’pi | tasya hareù pada-kamalaà vande caitanya-devasya ||

çré-jévaù: atha nija-bhakti-pravartanena kali-yuga-pävanävatäraà viçeñataù sväçraya-caraëa- kamalaà çré-çré-caitanya-devaà bhagavantaà namaskaroti—hådéti | hådi yasya preraëayä pravartito’smin sandarbha iti çeñaù | varäketi svayaà dainyoktaà, sarasvaté tu tad-asahamänä varaà çreñöham ä samyak käyati çabdäyata iti | tad-dväreëaiva taà stävayati mat-kavitäyäm api tat-preraëayaivätra pravåttiù syän näyathety aper arthaù ||2||

mukundaù: atidurbodha-bhakti-rasa-nirüpaëe ayogya-mäné çré-kåñëa-caitanyasya kåpayä tat sambhävayan taà ca nanda-nandatavena bodhayan bhüyo’pi maìgalam äcarati—hådéti | tasya hareù çré-kåñëasya pada-kamalaà vande | tasya kasya ? yasya hådi preraëayätra rasa-varëane pravåttiù | atrety arthäd adhyähäryam | kédåg apy ahaà varäka-rüpo’pi varäka-svabhäve’pi—

rüpaà svabhäva-saundarye iti viçvaù | sädåçyärthe rüpa-pratyayaù—varäka-sadåço’pi | pakñe, varäkaç cäsau rüpo rüpäkhyaù sa iti sva-nämnaù sva-granthe prakaöanam | varäkasyäpi mama brahma-çivädi-durgame’py arthe niyojakatveneçvarasyaivaitat-kartåtvam | na tu mameti kaver vinayena bhagavad-aiçvaryasya sücikoktiù |

nanu jayatéty anena kåñëas tvayä vandito’sti, punaù kimarthaà vandanam iti cet taträha—

caitanya devasya | yo’sau rädhä-preyän çré-kåñëa iha khalu trividha-täpais täpitän janän bhajana-gandham apy ajänato mahä-kåpälu-maulitvät täpa-çamana-pürvakaà däsya- sakhyädi-bhaktau svayam äcaraëädinä pravartanecchus tatra pravåttebhyas tat-tad-bhakti- rasa-mahämåta-laharé-vitaraëäya rädhädi-nija-madhura-rasa-pariväräëäà mahä-

bhäväòhyänäà prema-snehädinä vivaças teñäà mahä-bhävädi-mädhuryaà kédåçam iti tad- äçrayatvena tad äsvädayituà ca tat-tat-svabhävika-bhävämåtocchalita-svänta-sindhubhir nitya-nija-pariväraiù saha svayaà çré-kåñëa-caitanya-rüpeëa prakaöébabhüva | tasyeti bhagavat-pratipädaka-puräëädi-säroddhärätmako’yaà sandarbha iti cägatam |

nanu, çré-kåñëa-caitanyasya çré-kåñëatve kià pramäëam iti cet, çré-bhagavad-gétä-vacanaà tävad avadhäryatäm—dharma-saàsthäpanärthäya sambhavämi yuge yuge [gétä 4.8] iti | dharmaç ca tat-pravartita-näma-saìkértana-rüpa eva mukhyaù kalau | yad uktaà viñëu- puräëe—

dhyäyan kåte yajan yajïais tretäyäà dväpare’rcayan |

(11)

yad äpnoti tad äpnoti kalau saìkértya keçavam || [vi.pu. 6.2.17] iti |

ekädaçe kali-yugopäsya-prasaìge spañöam eva tasya bhagavattvaà nirüpitam | tad yathä—

kåñëa-varëaà tviñäkåñëaà säìgopäìgästra-pärñadam |

yajïaiù saìkértana-präyair yajanti hi su-medhasaù || [bhä.pu. 11.5.32] iti |

asyärthaù—tviñä käntyä yo’kåñëo gauras taà sumedhaso vivekinaù kalau yajanti upäsate | kair yajanti ? yajïaiù püjä-sambhäraiù | kimbhütair yajïaiù ? saìkértana-präyaiù |

saìkértanaà bahubhir militväty uccaiù çré-kåñëa-gänam, tat-pradhänaiù | kathambhütaà tam ? kåñëa-varëaà, kåñëaà kåñëeti näma vä varëayati parama-prema-vivaçatayä gäyati | parama-käruëikatayopadiçati ceti tathä tam | punaù kimbhütam ? säìgopäìgästra-pärñadam | aìgaà çré-nityänandaù | upäìgaà çrémad-advaitäcäryaù | aìgaà copäìgaà ca aìopäìgam | tad-asträëéva mahä-prabhäva-mayatvät, sudarçanädy-astra-nigrähya-daitya-tulya-

bahirmukhänäà tad-darçanäd eva bhaktau pravåttyä asura-svabhäva-parityägät |

aìgopäìgästräëi ca pärñadäç ca çré-gadädhara-paëòita-prabhåtayo’ntaraìga-çakti-rüpäù | çréniväsa-prabhåtayo bhakta—rüpäç cäìgopäìgästra-pärñadäs taiù saha vartamänam | aìgopäìgasyästravan nirüpaëam—pärñadänäà darçanäd bhakti-pravåtti-pürvakäsura- svabhäva-parityäge saty api tasyädhikyärtham | svayaà bhagavattvam api sücayaty etad- viçeñaëam |

asya gauratvaà ca—

äsan varëäs trayo hy asya gåhëato 'nuyugaà tanüù |

çuklo raktas tathä péta idänéà kåñëatäà gataù || [bhä.pu. 10.8.13]

iti garga-vacanepäriçeñya-pramäëa-labdham | tathä hi, idänéà kåñëatäà gataù ity atredäném ity anena dväparasyoktatvät—dväpare bhagaväï çyämaù [bhä.pu. 11.5.27] vidhänäc ca kåñëasya dväparopäsyatvam uktam | çukla-raktayoù satya-tretopäsyatvenaikädaça eva varëitatväc ca kalau çré-gauraù pariçiñyate | ato vaiçampäyanéya-sahasra-näma-stotre—

suvarëa-varëo hemäìgo varäìgaç cäìganäìgadé |

tathä sannyäsa-kåt samaù çänto niñöhä-çänti-paräyaëaù || iti |

nanv äsann ity anena pétasyätétatva-nirdeçät kathaà bhävino gaurasya grahaëam iti cet präcéna-gauräpekñayätétatva-nirdeça iti brümaù | nahy asminn eva kalau çré-gaurävatäraù, kintu pratikalpe’ñöaviàçac-caturyuga-dväparänte çré-kåñëaävatäravat-tat-paçcät kalau çré- gaurävatärasya niçcayät |

nanv etair vacanair yugävatäratvam asyäyätam | kathaà çré-kåñëaù svayam avatérëa iti cet, dväparopäsyasya çyämasya yaçodänandane’ntarbhäva iva kaly-upäsyasya kåñëa-varëa- yugävatärasya çré-çacénandane’ntarbhävo’ìgopäìgästra-pärñadaiù sahävatärät |

(12)

jïänataù sulabhä muktir bhuktir yajïädi-puëyataù |

seyaà sädhana-sähasrair hari-bhaktiù sudurlabhä || [bha.ra.si. 1.1.36]

bhuktià muktià harir dadyäd arcito’nyatra sevinäm |

bhaktià tu na dadäty eva yato vaçyakaré hareù || [bha.ra.si. 1.2.222]

ity ädi-vacanebhyo yasyäù sädhana-sähasra-karaëe’py äpräpti-çravaëaà täà, tasyäù sva- vaçya-kärikäyä rati-lakñaëäyäù, tasyä api paramotkarña-rüpäyäù prema-lakñaëäyäç ca bhakte jagäi-mädhäi-prabhåti-mahä-pätakebhyo vitaraëät | munénäm api manaso’py agocarasya çré- kåñëävatära-rahasyasya prakäçanät | vidvad-anubhava-siddhatväc ca |

atha vidvad-anubhavaù | tatra grantha-kåtäà sa yathä—

apäraà kasyäpi praëayi-jana-våndasya kutuké

rasa-stomaà håtvä madhuram upabhoktuà kam api yaù | rucià sväm ävavre dyutim iha tadéyäà prakaöayan

sa devaç caitanyäkåtir atitaräà naù kåpayatu ||

parama-vidvac-chiromaëénäà çré-särvabhauma-bhaööäcäryäëäà—kälän nañöaà bhakti yogam ity ädi |

kåñëo devaù kali-yuga-bhavaà lokam älokya sarvaà päpäsaktaà samajani kåpä-sindhu-caitanya-mürtiù | tasmin yeñäà na bhavati sadä kåñëa-buddhir naräëäà

dhik tän dhik tän dhig iti dhig iti vyäharet kià mådaìgaù || iti ca teñäm eva | çré-raghunätha-däsa-gosväminäà, yathä—

çacé-sünuà nandéçvara-pati-sutatve guru-varaà

mukunda-preñöhatve smara param ajasraà nanu manaù || [manaù-çikñä 2] iti | çré-jéva-gosväminäà, yathä—

antaù kåñëaà bahir gauraà darçitäìädi-vaibhavam | kalau saìkértanädyaiù smaù kåñëa-caitanyam äçritäù || iti | çré-prabodhänanda-sarasvaténäà, yathä—

vande çré-kåñëa-caitanyaà gauraà kåñëam api svayam |

yo rädhä-bhäva-saàlubdhaù svabhävaà nitaräà jahau || ity ädi sahasram | nanu tasya çré-kåñëatve—

pratyakña-rüpa-dhåg devo dåçyate na kalau hariù | kåtädiñv eva tenäsau triyugaù paripaöhyate ||

(13)

kaler ante ca sampräpte kalkinaà brahma-vädinam | anupraviçya kurute väsudevo jagat-sthitim ||

iti triyuga-näma-vyäkhyätå-viñëu-dharma-vacanatas tasya kalau pratyakñatä virudhyeteti cen, na | yata idam eva pratyuta tasya säkñät çré-kåñëatve liìgaà niratiçayaiçvaryeëa maryädäm atikramya çré-kåñëasya kali-prathame’vasthänavad asyäpi tathätvenaiva kalävataraëa- sambhaväd iti ||2||

viçvanäthaù: atha nija-bhakti-pravartanena kali-yuga-pävanävatäraà viçeñataù sväçraya- caraëa-kamalaà çré-çré-caitanya-devaà bhagavantaà namaskaroti—hådéti | hådi viñaye yasya preraëayä pravartita ity asmin grantha iti çeñaù | varäketi svayaà dainyenoktaà, vastutas tu varaà çreñöham ä samyak käyate çabdäyata iti tam eva stävayati ity arthaù | mat-kavitäyäm api tat-preraëayaivätra pravåttiù syän näyathety aper arthaù ||2||

siddhänta-sarasvaté : nija-bhagavat-sevä-pravartakaà sväçraya-caraëa-kamalaà bhagavantaà gaura-harià namaskaroti—ahaà varäka-rüpaù kñudra-déna-rüpaù | svayaà gosvämi-kula- cüòämaëer api atidainya-vaçäd eveyam uktiù | api yasya kartå-bhütasya gaurasya hådi manasi preraëayä håd-viñayänujïayä pravartitaù preritaù | tasya caitanya-devasya hareù gaura-hareù kåñëa-caitanyasya pada-kamalaà caraëäravindaà ahaà vande (anubhäñya 2.19.134) ||

—o)0(o—

|| 1.1.3 ||

viçräma-mandiratayä tasya sanätana-tanor mad-éçasya | bhakti-rasämåta-sindhur bhavatu sadäyam pramodäya ||

çré-jévaù: atha nijeñöa-devävatäratvena nija-guruà stuvan prärthayate—viçrämeti | bhakti- rasa-rüpasyämåtasya sindhur iveti tan-nämäyaà granthasya çré-kåñëäkhyasya mad-éçasya sadä svenaiva rüpeëa sthitasyaiva prakäçita-nänä-rüpa-tanor yä sanätana-nämné tanus tasyä

viçräma-mandiratayä tat-tulyatayäìgékäreëety arthaù | anyasyä api näräyaëäkhyäyäù sadä prasiddha-samänärtha-sanätana-tanoù sindhur viçräma-mandiraà bhavatéti ||3||

mukundaù: athäsya granthasya çré-kåñëasya pramoda-hetutäà çleñeëa sanätana-nämno nija- guroç ca täm arthät tau prärthayate—viçrämeti | bhakti-rasämåta-sindhus tan-nämäyaà granthaù | tasya çré-kåñëäkhyasya mad-éçasya viçräma-mandiratayä pramodäya bhavatu, mad- éço mandiravad viçräma-sukham aträìgékarotv ity arthaù | anyo’pi sindhur bhagavato

viçräma-mandiraà bhavatéti | kintu tasya sanätana-tanoù sanätané nityä tanuù çré-vigrahau yasya | çleña-pakñe—sanätana-nämä tanur yasya, tasya bhakti-vairägyädi-guëaiù prasiddhasya mat-prabhoù ||3||

(14)

viçvanäthaù: atha nijeñöa-devävatäratvena nija-guruà stuvan prärthayate—viçrämeti | ayaà bhakti-rasämåta-sindhus tasya mad-éçasya çré-kåñëasya viçräma-mandiratayä sadä pramodäya bhavatu | samudrasya tad-viçräma-mandiratvena prasiddheù | kathambhütasya nitya-tanoù ? pakñe sanätana-nämné tanur yasya tasya mad-éçasya ||3||

—o)0(o—

|| 1.1.4 ||

bhakti-rasämåta-sindhau carataù paribhüta-käla-jäla-bhiyaù | bhakta-makarän açélita-mukti-nadékän namasämi ||

çré-jévaù: tad evaà näma-grähaà taà vanditvä sväbhéñöänanyän api sämänyataù sad-bhaktän vandate—bhakt-raseti | bhaktä eva makarä ména-räjäkhyä jala-caräs tän namasyämi |

makaratvena rüpake sädåçya-trayam äha—bhakti-rasa evämåta-sindhur nänä-vidha-mukti- nadé-nämäçrayaù parama-paramänandas tasmin carato viharato’to na çélitä nädåtä muktir eva nadé tad-rüpatayä nirüpitaà janma-maraëädi-bandha-cchedakaàm apy anavacchinna-

praväham api brahma-kaivalyädi-sukhaà yais tän | anädåtyety eva vä päöhaù | ata eva

paribhütaà janma-maraëädi-bandha-duùkha-paramparä-hetoù käla-rüpäj jäläd bhayaà yais tän | naiñäà vayaà na ca vayaà prabhaväma daëòe [bhä.pu. 6.3.27] ity ukteù | sälokya- särñöi-särüpya [bhä.pu. 3.29.11] ity ädeù mat-sevayä pratétaà te [bhä.pu. 9.4.67] ity ädeç ca ||4||

mukundaù: atha—

avijïätäkhila-kleçäù sadä kåñëäçrita-kriyäù |

siddhäù syuù santata-prema-saukhyäsväda-paräyaëäù || [bhä.pu. 1.2.280]

iti lakñaëän siddha-bhaktän namasyati—bhakti-raseti | bhaktä eva makarä ména-räjäkhyäù sindhu-caräs tän | makaratvena rüpakena sädåçya-trayam äha—bhakti-rasa evämåta-sindhur nänä-vidha-mukti-nadénäm äçrayaù paramänandas tasmin carato viharataù | anena viçeñaëena santata-prema-saukhyäsväda-paräyaëatvam uktam | tatra viharaëäd eva paribhüta-käla-rüpäj jäläd bhér bhayaà yais tän | anenävijïätäkhila-kleçatvam | pürva-hetor eva na çélitä nädåtä mukti-nadés tän açélita-mukti-nadékän çré-kåñëa-sevä-nirvåtyä mukti-spåhä nästéty arthaù | anena sadä kåñëäçritatvam ||4||

viçvanäthaù: tad evaà näma-grähaà taà vanditvä sväbhéñöänanyän api sämänyataù sad- bhaktän vandate—bhakt-raseti | bhaktä eva makarä ména-räjäkhyä jala-caräs tän namasyämi | makaratvena rüpakena sädåçya-trayam äha—bhakti-rasa evämåta-sindhur nänä-vidha-mukti- nadénäm äçrayaù parama-paramänanda-svarüpas tasmin carato viharataù | ataeva na çélitä nädåtä mukti-rüpä nadé yais tän | pürva-hetor eva paribhütaà tiraskåtaà janma-maraëädi- bandha-duùkha-paramparä-hetu-bhütät käla-rüpäj jäläd bhér bhayaà yais tän ||4||

(15)

—o)0(o—

|| 1.1.5 ||

mémäàsaka-baòavägneù kaöhinäm api kuëöhayann asau | sphuratu sanätana suciraà tava bhakti-rasämåtämbhodhiù ||

çré-jévaù: atha nija-granthasya virodhi-kåta-paräbhaväbhävakaréà sadä sphürtià çré-guru- caraëän prärthayate—mémäàsaketi | mémäàsako dvividhaù—karma-jïäna-vicära-bhedena | baòavägner jihvä jvälä tad-bhedenaivägneù sapta-jihvatvena prasiddheù | täà yathä

kuëöhayann ambhodhir vartate, tathäyam api mémäàsakänäà vacana-çaktim ity arthaù | tat- kuëöhanätiçaya-vivakñäyäm eva tätparyät | ubhayaträpi tadéya-rasa-sväbhävyäd iti bhävaù | athavänyäbhodhito vilakñaëatvam atroktam | tad evam etat-padya-trayeëa sindhu-rüpakatvaà tridhäpi sthäpitam | sindhäv anyatra baòavägneù sväbhäviké sthitiù | atra tu mémäàsakasya yathä kathaàcid ägantuké syäd ity äçaìkya tad eva prärthitam ||5||

mukundaù: atha nija-granthasya virodhi-kåta-pratibandha-näça-pürvikäà bahu-käla- sphürtià çré-kåñëa-gurü prärthayate—mémäàsaketi | pürvottara-bhedena mémäàsako dvividhaù | yathämbhodhir bäòavägner jvälätmikäà jihväà kaöhinäm amådvém api svasya rasa-svabhävena kuëöhayan suciraà sphurati, tathäyam api mémäàsakänäà täà kuëöhayan pürva-pakñäsamarthäà kurvan sphuratu viräjatäà—tat-kåpayaiva bhavatv ity arthaù | guru- pakñe tu rasya-bhävatvena taveti sambandhaù ||5||

viçvanäthaù: atha nija-granthasya virodhi-kåta-paräbhaväbhäva-karéà sadä sphürtià prärthayate—mémäàsaka iti | he sanätana ! tava bhakti-rasämåtämbhodhiù suciraà mayi sphuratu | kià kurvan ? mémäàsaka-rüpa-baòavägner jihvä jvälä tat-tad-bhedenaivägneù sapta-jihvatvena prasiddheù | täà yathä kuëöhayann ambhodhir vartate, tathäyam api mémäàsakänäà vacana-çaktim ity arthaù ||5||

—o)0(o—

|| 1.1.6 ||

bhakti-rasasya prastutir akhila-jagaì-maìgala-prasaìgasya | ajïenäpi mayäsya kriyate suhådäm pramodäya ||

çré-jévaù: mama punar anukülänäà pratikülänäà ca paëòitänäà samädhäne na çaktiù | kintv etad-artham evedaà kriyata ity äha bhakti-rasasyeti | ajïeneti pürvavad dainye’pi na vidyate jïo yasmät teneti jïeyam | apir atra svataù-prayojanäbhävaà vyaïjayati ||6||

(16)

mukundaù: kim-artham etädåça ägraha iti cet tatra bhakti-rasa-tatparäëäà nirupädhi-hita- kartèëäà prétaye’syärambhaù kriyate | prasaìgät sarva-loka-maìgalaà ca syäd ity äha—

bhakti-rasasyeti | nija-prauòhià värayituà—hådi yasya preraëayä pravartito’haà varäka- rüpo’pi iti smärayati—ajïenäpéti ||6||

viçvanäthaù: mama punar anuküla-pratikülänäà ca paëòitänäà samädhäne na çaktiù | kintu suhådäà pramodärtham eva kriyata ity äha bhakti-rasasyeti | akhila-jagan-maìgalasya çré- kåñëasya prasaìgo yatra tathävidhasya bhakti-rasasya prastutir mayä kriyate | ajïeneti pürvavad dainye’pi na vidyate jïo yasmät teneti ||6||

—o)0(o—

|| 1.1.7 ||

etasya bhagavad-bhakti-rasämåta-payonidheù | catvärah khalu vakñyante bhägäù pürvädayaù kramät ||

çré-jévaù, viçvanäthaù : atha grantham ärabdhuà, tat-paripäöéà darçayati | etasyeti caturbhiù ||7||

mukundaù: granthasya sindhu-sadåçém anukramaëikäà darçayati—etasyety ädi tribhiù ||7||

—o)0(o—

|| 1.1.8 ||

tatra pürve vibhäge’smin bhakti-bheda-nirüpake | anukrameëa vaktavyaà laharéëäà catuñöayam ||

çré-jévaù, viçvanäthaù : na vyäkhyätam.

mukundaù: tatra caturñu vibhägeñu madhye pürve prathame ||8||

—o)0(o—

|| 1.1.9 ||

ädyä sämänya-bhakty-äòhyä dvitéyä sädhanänvitä |

bhäväçritä tåtéyä ca turyä prema-nirüpikä ||

(17)

çré-jévaù, viçvanäthaù : na vyäkhyätam.

mukundaù: anukramam äha—ädyä prathamä laharé sämänyä sädhanädi-viçeñaëam apräptä yä bhaktis tayäòhyä | turyä caturthé ||9||

—o)0(o—

|| 1.1.10 ||

taträdau suñöhu vaiçiñöyam asyäù kathayituà sphuöam | lakñaëaà kriyate bhakter uttamäyäù satäà matam ||

çré-jévaù: taträdäv iti | tatra pürva-vibhäga-gata-prathama-laharyäm | ädau prathamata eva uttamäyä bhakter lakñaëaà kriyate | pratipädyatvena vidhéyate | na tu sarvätmikäyäù | tatra hetuù—suñöhu vaiçiñöyaà kathayitum iti | anyatränyäbhiläña-jïäna-karmädy-

ävåtatvenäpürëa-balatvät | etad-aàçata eväsyäs tädåçatva-vyakteù | yasyästi bhaktir bhagavaty akiàcana [bhä.pu. 5.18.12] ity ädeç ca ||10||

mukundaù: atha granthärabhamäëo bhakter lakñaëaà pratijänéte—taträdäv ity ekena | tatra pürva-vibhäga-prathama-laharyäm | ädau prathamataù vaiçiñöyaà—sädhanaà bhäva-premeti traividhyaà lakñaëam asädhäraëo dharmaù | lakñaëaà vinä vaiçiñöya-kathanäsambhavät | kimbhütaà tat ? satäà näradädénäà sammataà, na sva-kapola-kalpitam ||10||

viçvanäthaù: taträdäv iti | tatra pürva-vibhäga-gata-prathama-laharyäm | ädau prathamata eva uttamäyä bhakter lakñaëaà kriyate | pratipädyatayäbhidhéyate | na tu sarvätmikäyäù |

lakñaëa-karaëe hetum äha—suñöhu vaiçiñöyaà vailakñaëyaà kathayitum iti |

anyatränyäbhiläña-jïäna-karmädy-ävåtatvenäpürëa-balavattväd etad-aàçata eväsyäù çuddha- bhakter vailakñaëya-vyakteù | yathoktaà çré-bhägavate—yasyästi bhaktir bhagavaty akiàcana [bhä.pu. 5.18.12] ity ädeç ca ||10||

—o)0(o—

|| 1.1.11 ||

anyäbhiläñitä-çünyaà jïäna-karmädy-anävåtam |

änukülyena kåñëänu-

(18)

çélanaà bhaktir uttamä ||

çré-jévaù : atha tasyä lakñaëaà vadann eva grantham ärabhate anyeti | anuçélanam atra kriyä- çabda-baddhätmartha-mätram ucyate | dhätv-arthaç ca dvividhaù | pravåtti-nivåtty-ätmakaù käya-väì-mänaséyas tat-tat-ceñöä-rüpaù | préti-viñädätmako mänasas tat-tad-bhäva-rüpaç ca | sattväsattve tu parasparopamarditatväc ceñöäntargate eva | tad evaà sati kåñëa-sambandhi kåñëärthaà vä anuçélanaà kåñëänuçélanam iti | tat-sambandha-mätrasya tädarthyasya vä vivakñitatväd guru-pädäçrayädau bhäva-rüpasyäpi kroòékåtatvät tat-sthäyini vyabhicäriñu ca bhäveñu nävyäptiù | etac ca kåñëa-tad-bhakta-kåpayaika-labhyaà, çré-bhagavataù svarüpa- çakti-våtti-rüpam ato’präkåtam api käyädi-våtti-tädätmyenaiva tatra taträvirbhütam iti jïeyam | agre tu spañöékariñyate |

kåñëa-çabdaç cätra svayaàbhagavataù çré-kåñëasya tad-rüpäëäà cänyeñäm api grähakaù | täratamyaà cägre vivecanéyam | tatra bhakti-mätratva-siddhy-arthaà viçeñaëam

änukülyeneti | prätikülye bhaktitväprasiddheù | änukülyaà cäsminn uddeçyäya çré-kåñëäya rocamänä pravåttiù | prätikülyaà tu tad-viparétaà jïeyam | tåtéyä ceyaà viçeñaëa eva, na tüpalakñaëe | tataç ca yathä çastriëaù samänayety ukte çasträëäm api samänayanaà

prasajyate, tathänukülyasyäpi bhaktitva-vidhänam | na tu çastriëo bhojayety atra çasträëäm abhojanavat tad-avidhänam |

nanv änukülyaà bhaktir ity evästäm | tataç ca räjäyaà gacchatéty atra räja-padena tat-

parikaräëäà grahaëaà syät | satyaà, tathäpi dhätv-artha-bhedänäà spañöä pratipattir na syäd iti dhätv-artha-mätra-grahaëäyänuçélana-padam upädéyate | anv iti padaà cänukülye jäte muhur eva çélanaà syäd ity abhipräyeëa kåtam | tad etat svarüpa-lakñaëam | uttamätva- siddhy-arthaà tu taöastha-lakñaëena viçeñaëa-dvayam | anyäbhiläñitä-çünyam iti | atränyeti bhakty-ekäbhiläñeëa yuktam ity arthaù | jïänam atra nirbheda-brahmänusandhänam | na tu bhajanéya-tattvänusandhänam api | tasyävaçyäpekñaëéyatvät | karma cätra småtyädy-uktaà nitya-naimittikädi, na tu bhajanéya-paricaryädi | tasya tad-anuçélana-rüpatvät | ädi-çabdena vairägyayoga-säìkhyäbhyäsädayaù | atra çré-kåñëänuçélanaà kåñëa-bhaktir iti vaktavye bhagavac-chästreñu kevalasya ca bhakti-çabdasya tatraiva viçräntir ity abhipräyät tathoktaà, tathaiva hy agrima-väkyam iti ||11||

mukundaù : kåñëänuçélanaà kåñëasya dehendriyäntaùkaraëair abhyäsaù | çéla upadhäraëa iti caurädiko dhätuù | kåñëa-çabdaç cätra yatra granthe yasya bhagavataù pratipädanaà tatra tasya näma deyam iti näräyaëädénäm upalakñaëam | yasyänuçélanaà tasyärthata eva präptiù syäd ity abhipretya bhaktir ity evoktam | na tu kåñëa-bhaktir iti | tatra bhakti-mätra-siddhy- arthaà viçeñaëam änukülyeneti | änukülyaà kåñëa-rocaka-pravåttiù | tåtéyeyaà viçeñaëe, na tüpalakñaëe | çästriëaù samänayetivad änukülyasyäpi bhaktitva-vidhänam uttamätva-siddhy- artham | taöastha-lakñaëenänyetyädi-viçeñaëa-dvayam | jïänam ädhyätmikaà | karma nitya- naimittika-däna-vratädi-småtyädy-uktam | ädi-padenälasyaà gåhétam | lakñaëam idam ä- sädhanam ä-mahä-bhävam anveti ||11||

(19)

viçvanäthaù : atha tasyä lakñaëaà vadann eva grantham ärabhate anyeti | yathä kriyä-çabdena dhätv-artha-mätram ucyate, tathätränuçélana-çabdenäpi dhätv-artha-mätram ucyate | dhätv- arthaç ca dvividhaù | pravåtti-nivåtty-ätmakaù | tatra pravåtty-ätmaka-dhätv-arthas tu käya- väì-mänaséya-tat-tat-ceñöä-rüpaù | nivåtty-ätmaka-dhätv-arthaç ca pravåtti-bhinnaù préti- viñädätmako mänasas tat-tad-bhäva-rüpaç ca | sa ca vakñyamäëa-rati-premädi-sthäyi-bhäva- rüpaç ca | sevä-nämäparädhänäm udbhaväbhäva-käritety ädi-vacana-vyaïjita-sevä-

nämäparädhädy-abhäva-rüpaç ca |

tad evaà sati kåñëa-sambandhi kåñëärthaà vänuçélanam iti tat-sambandha-mätrasya tad- arthyasya vä vivakñitatväd guru-pädäçrayädau bhäva-rüpasyäpi kroòékåtatvät raty-ädi-sthäyini vyabhicäri-bhäveñu ca bhäveñu nävyäptiù | etac ca kåñëa-tad-bhakta-kåpayaiva labhyaà çré- bhagavataù svarüpa-çakti-våtti-rüpaà käyädi-våtti-rüpeëävirbhütam eva jïeyam | agre spañöékariñyate |

kåñëa-çabdaç cätra svayaà bhagavataù kåñëasya tad-rüpäëäà cänyeñäm avatäräëäà

grähakaù | täratamyam agre vivecanéyam | tatra bhakti-svarüpatä-siddhy-arthaà viçeñaëam äha— änukülyeneti | prätikülye bhaktitväprasiddheù | änukülyaà coddeçyäya çré-kåñëäya rocamänä pravåttir ity ukte lakñaëe’tivyäptir avyäptiç ca | tad yathä— asura-kartåka-prahära- rüpänuçélanaà yuddha-rasa utsäha-ratiù çré-kåñëäya rocate, yathoktaà prathama-skandhe manasvinäm iva san saàprahäraù [bhä.pu. 1.13.40] iti | tathä çré-kåñëaà vihäya dugdha- rakñärthaà gatäyä yaçodäyäs tädåçänuçélanaà kåñëäya na rocate, yathoktaà çré-daçame–

saàjäta-kopa-sphuritäruëädharaù [bhä.pu. 10.9.6] iti | tathä ca tatra taträtivyäpta-vyäpti- väraëäyänukülyaà näma prätikülya-çünyatvam eva vivakñaëéyam | evaà saty asureñu dveña- rüpa-prätikülya-sattvän nätivyäptiù | evaà yaçodäyäù prätikülyäbhävän nävyäptir iti

bodhyam | etena viçeñaëasyänukülyasyaiva bhaktitvam astu | bhakti-sämänyasyaiva kåñëäya rocamänatväd viçeñyasyänuçélana-padasya vaiyarthyam ity api çaìkä nirastä | tädåça-

prätikülyasyäbhäva-mätrasya ghaöe’pi sattvät | uttamätva-siddhy-arthaà viçeñaëa-dvayam äha anyäbhiläñitä-çünyam ityädi |

katham-bhütam anuçélanam ? anyasmin bhakty-atiriktatve phalatvenäbhiläña-çünyam | bhaktyä saïjätayä bhaktyä [bhä.pu. 11.3.31] ity ekädaçokter bhakty-uddeçaka-bhakti- karaëam ucitam evety ato’nyasmin khalu bhakty-atirikta iti | yathätränyäbhiläña-çünyatvaà vihäyänyäbhiläña-svabhävärthaka-täcchélya-pratyayena kasyacid bhaktasya kadäcid akasmät maraëa-saìkaöe präpte « he bhagavan bhaktaà mäm etad vipatteù sakäçäd rakña » iti | kadäcitkäbhiläña-sattve’pi na kñatiù | yatas tasya vaivaçya-hetuka-svabhäva-viparyayeëaiva tädåg-abhiläño, na tu sväbhävika iti bodhyam |

punaù kédåçam ? jïäna-karmädy-anävåtam | jïänam atra nirbheda-brahmänusandhänam | na tu bhajanéya-tattvänusandhänam api | tasyävaçyäpekñaëéyatvät | karma smärta-nitya-

naimittikädi, na tu bhajanéya-paricaryädi | tasya tad-anuçélana-rüpatvät | ädi-çabdena yajïa-

(20)

vairägya-yoga-säìkhyäbhyäsädayas tair anävåtam | na tu pürvavat tac-chünyam ity arthaù | tena ca bhakty-ävarakäëäm eva jïäna-karmädénäà niñedho’bhipretaù | bhakty-ävarakatvaà näma vidhi-çäsanän nitya-karmäkaraëe pratyaväyädi-bhayäc chraddhayä kriyamäëatvam | tathä bhakty-ädi-rüpeñöa-sädhanatväc chraddhayä kriyamäëatvaà ca | tena loka-

saàgrahärtham açraddhayäpi piträdi-çräddhaà kurvatäà mahänubhävänäà çuddha-bhaktau nävyäptiù | atra çré-kåñëänuçélanaà kåñëa-bhaktir iti vaktavye bhagavac-chästreñu kevalasya ca bhakti-çabdasya tatraiva viçräntir ity abhipräyät tathoktam ||11||

siddhänta-sarasvaté: präg asya taöastha-lakñaëam äha anyäbhiläñitä-çünyaà anyäbhiläñitä kåñëa-bhajana-sampädana-virodhi-yoñit-saìgädi-rüpä durnéti-mülä väïchä | tayä çünyaà vihénam | jïäna-karmädy-anävåtaà jïänam atra nirbheda-brahmänusandhänaà, na tu bhajanéyatvänusandhänam api, tasyävaçyäpekñaëéyatvät | karma ca småty-ädy-uktaà nitya- naimittikädi, na tu bhajanéya-paricaryädi, tasya tad-anuçélana-rüpatvät | ädi-çabdena vairägya- yoga-säìkhyäbhyäsädayaù, tair anävåtam avyavahitam apratihatam | änukülyena änukülyam atra bhajanoddeçyäya çré-kåñëäya rocamänä pravåttiù, prätikülyaà tu tad-viparétaà jïeyam | tasya bhajana-virodhät, teneti viçeñeëa tåtéyä na tu upalakñaëataù änukülyasyäpi bhaktitva- vidhänaà jïeyam | kåñëänuçélanaà | kåñëa-çabdaç cätra svayaà bhagavataù çré-kåñëasya, tad- rüpäëäà cänyeñäà api çré-viñëu-tattvänäà grähakaç ceti bodhyam | tasya kåñëasya

sambandhi, kåñëärthaà vä anuçélanaà käya-väì-mänaséyat-tac-ceñöä-rüpaà préti- viñayätmakaà çaithilya-parityäga-pürvakaà muhur eva tat-tat-karma-pravartanam eva uttamä bhaktiù | anena vaidha-rägänuga-märgayoù sädhaka-siddha-daçayor ubhayaträpy asyäù suñöhu vaiçiñöyaà sphuöaà kathitam (anubhäñya 2.9.167) ||11||

—o)0(o—

|| 1.1.12 ||

yathä çré-närada-païcarätre—

sarvopädhi-vinirmuktaà tat-paratvena nirmalam | håñékeëa håñékeça-sevanaà bhaktir ucyate ||12||

çré-jévaù : tat-paratvena änukülena | sarvety anyäbhiläñitä-çünyam | sevanam anuçélanam | nirmalaà jïäna-karmädy-anävåtam | ata uttamätvaà svata evoktam ||12||

mukundaù : håñékeçeëety etad dehäntaùkaraëayor upalakñaëam | sevana-çabdasya jïänädi- çünyam anukülatäcaraëam eva yadyapi mukhyärthas tathäpi bhakter viçadärthaà dehädi- vyäpära-rüpo gauëärtha eva gåhétaù | bhaktiù sevä bhagavataù ity ädiñu sevety ädi-padaà mukhyärtha-param | tat-paratvenänukülyena nirmalaà jïäna-karmädy-anävåtam | ata uttamätvaà svata eva vyaktam ||12||

(21)

viçvanäthaù : sarveti | håñékeëa indriyeëa tat-paratvenänukülyaà ca | sarvety anyäbhiläñitä- çünyam | sevanam anuçélanam | nirmalaà jïäna-karmädy-anävåtam | ata uttamätvaà svata eva vyaktam ||12||

siddhänta-sarasvaté : sarvopädhi-vinirmuktaà sakala-bhedävaraëa-pariçünyaà

kåñëetaränyäbhiläñitä-varjitaà tat-paratvena kåñëa-sevaika-tätparyeëa änukülyena nirmalaà karmävaraëa-jïäna-vimohanädi-upädhi-rüpa-mala-nirmuktaà håñékeëa sevonmukhendriya- dvärä håñékeça-sevanaà sarvendriyädhipasya viñëor anuçélanaà eva bhaktir ucyate kathyate (anubhäñya 2.19.170) ||12||

—o)0(o—

|| 1.1.13-15 ||

çré-bhägavatasya tåtéya-skandhe ca (3.29.11-13)—

ahaituky avyavahitä yä bhaktiù puruñottame ||

sälokya-särñöi-sämépya-särüpyaikatvam apy uta | déyamänaà na gåhëanti vinä mat-sevanaà janäù ||

sa eva bhakti-yogäkhya ätyantika udähåtaù ||

iti |

çré-jévaù: aträhaitukéti | aträhaitukéti anyäbhiläñitä-çünyä, avyavahitä jïäna-karmädy-anävåtä, bhaktir bhäva-rüpä, tathäpy etad avyabhicäriëé kriyä-rüpo’pi lakñyate ||13||

aträhaitukatvam eva viçeñeëa darçayati sälokyeti | yasyäm iti çeñaù | ätyantikaù parama- puruñärthaù ity arthaù ||14-15||

mukundaù: aträhaitukéti, puruñottame bhaktiù | änukülyena kåñëänuçélanam ahaituké anyäbhiläñitä-çünyä, avyavahitä jïäna-karmädy-anävåtä | aträhaitukétvam eva viçeñeëa

darçayati—sälokyeti padyena | yä aträhaituky-ädi-lakñaëä bhaktiù sa eva bhakti-yoga udähåta ity anvayaù | ätyantikaù svato véryavattamatayottamaù ||13-15||

viçvanäthaù: aträhaitukéti | aträhaitukéti anyäbhiläñitä-çünyä, avyavahitä jïäna-karmädy- anävåtä, aträhaitukatvam eva viçeñeëa darçayati sälokya iti | yasyäm bhaktau satyäm iti çeñaù | sälokyaà bhagavatä saha ekasmin loke väsaù | särñöià samänaiçvaryam | särüpyaà samäna- rüpatvam | sämépyaà nikaöa-vartitvam | ekatvaà säyujyam | ätyantikaù parama-puruñärthaù ity arthaù |

(22)

nanu bhaktänäm utkarña-nirüpakaà sälokyety-ädi-padyaà kathaà bhakti-lakñaëodähåtam | taträha sälokya iti | sälokya ity ädi-padyaà tu madhyastham api noddhåtam | bhakta-

mähätmya-väcitvät nätra syäd upayogi tat | yato’smin bhakte’nyäbhiläñitä-çünyä çuddhä bhaktir asty ato’yaà sälokyädikaà na gåhëäti | tasmäd etat padyasthaà bhaktotkarña- nirüpaëaà bhakter viçuddhatä-vyakti-dvärä lakñaëe paryavasyati ||13-16||

siddhänta-sarasvaté : mad-guëa-çruti-mätreëa mama guëa-çravaëa-mätreëa sarva-guhäçaye sarväntaù-karaëa-vartitve mayi ambudhau samudre gaìgämbhasaù yathä tathä avicchinnä apratiruddhä viñayäntareëa chettum açakyä yä mano-gatiù puruñottame yä ahaituké phalänusandhi-rahitä avyavahitä deha-draviëa-janatä-lobha-päñaëòatvädi-vyavadhäna-

vivarjitä bhaktiù, sä nirguëasya triguëätétasya bhägavataù bhakti-yogasya lakñaëam udähåtaà kathitaà hi | janä harijanäù mat-sevanaà vinä mad-bhajanaà tyaktvä déyamänaà sälokyaà mayä saha ekasmin loke väsaà, särñöiù samänam aiçvaryaà, sämépyaà nikaöa-vartitvaà, särüpyaà samäna-rüpatäm, ekatvam uta säyujyam api na gåhëanti näbhinandanti (anubhäñya 1.4.205-207) ||

—o)0(o—

|| 1.1.16 ||

sälokyetyädi-padyastha-bhaktotkarña-ëirüpaëam | bhakter viçuddhatä-vyaktyä lakñaëe paryavasyati ||

na vyäkhyätam |

—o)0(o—

|| 1.1.17 ||

kleça-ghné çubhadä mokña-laghutä-kåt sudurlabhä | sändränanda-viçeñätmä çré-kåñëäkarñiëé ca sä ||

çré-jévaù: atha vaiçiñöyaà kathayitum iti yad uktaà tad eva saìkñipya darçayati—kleçaghnéti

||17||

mukundaù: asyä mahimänaà darçayati—kleçaghnéty ädinä ||17||

viçvanäthaù: atra vaiçiñöyaà kathayitum iti yad uktaà tad eva saìkñipya darçayati—

kleçaghnéti | tatra sädhana-bhaktiù kleçaghné-rüpä çubhadärüpä ca | bhäva-bhaktir mokña- laghutä-kåd-rüpä sudurlabhä-rüpä ca | sädhya-prema-bhaktiù sändränanda-viçeñätmä-rüpä

(23)

çré-kåñëäkarñiëé-rüpä cety agre vyaktékariñyatéti | väyu ädi bhüta-catuñöayavat tatra tatra tat- tad-antarbhäva iti ||17||

—o)0(o—

|| 1.1.18-19 ||

taträsyäù kleçaghnatvam—

kleçäs tu päpaà tad-béjam avidyä ceti te tridhä ||

tatra päpam—

aprärabdhaà bhavet päpaà prärabdhaà ceti tad dvidhä ||

na katameëäpi vyäkhyätam ||18-19||

—o)0(o—

|| 1.1.20 ||

tatra aprärabdha-haratvam, yathä ekaòaçe (11.14.19)—

yathägniù susamiddhärciù karoty edhäàsi bhasmasät | tathä mad-viñayä-bhaktir uddhavainäàsi kåtsnaçaù ||

çré-jévaù: päkädy-arthaà prajvälito’gnir yathä käñöhäni bhasmékaroti, tathä mad-viñayä bhaktir yathä kathaïcit çravaëädi-lakñaëä samastäni päpäni dahatéti ||20||

mukundaù: yathägnir iti | susamiddhärcir iti viçeñaëam | svalpäpi bhaktiù susamiddhägni- sameti darçayati—kåñëäya no namati yac-chira ekadäpi [bhä.pu. 6.3.29] ity ädeù ||20||

viçvanäthaù: kåtsnaçaù enäàsi samasta-päpäni ||20||

siddhänta-sarasvaté : he uddava ! yathä susamåddhärciù susamåddhä arciù yasya saù agniù edhäàsi käñöhäni bhasmasät karoti vinäçayati, tathä mad-viñayä bhaktiù kåtsnaçaù sarväëi enäàsi päpäni prärabdhäprarabdhäni ca vidhunoti (anubhäñya 2.24.57) ||20||

—o)0(o—

(24)

|| 1.1.21 ||

prärabdha-haratvam, yathä tåtéye (3.33.6)—

yan-näma-dheya-çravaëänukértanäd yat-prahvaëad yat-smaraëäd api kvacit |

çvädo'pi sadyaù savanäya kalpate kutaù punas te bhagavan nu darçanät ||

çré-jévaù: yan-nämeti | çvädatvam atra çva-bhakñaka-jäti-viçeñatvam eva | çvänam attéti nirukter vartamäna-prayogät | kravyädavat tac-chélatva-präpteù | kädäcitka-bhakñaëa- präyaçcitta-vivakñäyäà tv atétaù prayogaù kriyeta | rüòhir yogam apaharatéti nyäyena ca tad virudhyate | ataeva çvapaca iti taiù svämi-caraëair vyäkhyätam | tataç cäsya bhagavan-näma- çravaëädy-ekatarät sadya eva savana-yogyatäyäù pratiküla-durjätitva-prärambhaka-

prärabdha-päpa-näça-pürvaka-savana-yogya-jätitva-janaka-puëya-läbhaù pratipadyate | brähmaëänäà çaukre janmani durjätittväbhäve’pi savanäya sujätitva-janaka-sävitrya- janmäpekñävat | tasmäd bhaktiù punäti man-niñöhä çvapäkän api sambhavät [bhä.pu.

11.14.21] iti tu kaimutyärtham eva proktam ity äyäti ||21||

mukunda-gosvämi: yad iti | çvädo yato’nyo néco nästi so’pi kalpate samartho bhavati sadyas tasminn eva kñaëe vaidharmye brähmaëasya suräpäne sadyaù pätityavan näticitram idam

||21||

viçvanäthaù: yan-nämeti | yat-prahvaëäd yasya namaskärät çvädo’pi savanäya kalpate yäga- yogyo bhavati ||21||

—o)0(o—

|| 1.1.22 ||

durjätir eva savanäyogyatve käraëam matam |

durjäty-ärambhakaà päpaà yat syät prärabdham eva tat ||

çré-jévaù: tasmäd durjätir evety atra savanäyogyatve’pi käraëam iti tad-yogyatä pratiküla- päpamayéty arthaù | na tu tad-yogyatväbhäva-mätra-mayéti | brähmaëäëäà çaukre janmani durjätitväbhäve’pi savana-yogyatväya puëya-viçeña-maya-sävitra-janmäpekñatvät | tataç ca savana-yogyatva-pratiküla-durjäty-ärambhakaà prärabdham apii gatam eva, kintu

çiñöäcäräbhävät sävitraà janma nästéti brähmaëa-kumäräëäà savana-

yogyatväbhävävacchedaka-puëya-viçeña-maya-sävitra-janmäpekñävad asya janmäntaräpekñä

(25)

vartata iti bhävaù | ataù pramäëa-väkye’pi savanäya kalpate sambhävito bhavati, na tu tadaivädhikäré syädi ty abhipretam | vyäkhyätaà ca taiù sadyaù savanäya soma-yägäya kalpate | anena püjyatvaà lakñyata iti | tad evaà durjäty-ärambhakasya päpasya sadyo-näçe yathoktaà viñëu-sahasra-näma-stotre—

ma väsudeva-bhaktänäm açubhaà vidyate kvacit | janma-måtyu-jarä-vyädhir bhayaà väpy upajäyate || iti |

mukunda-gosvämi: durjätir eveti | savanasya soma-yägasyäyogyatve’sämarthye | durjäter ärmambhakaà durjäty-ärambhakaà bhakti-sahäyakänäm anya-karmaëäà sattvän na deha- päta iti bhävaù ||22||

viçvanäthaù: yogyatvam atra yägädhikäritva-svarüpam eva | na ca tädåça-çvapacasya yägädhikäritve sa kathaà yägaà na karotiéti väcyam | tasya çuddha-bhaktatvena karmaëi çraddhä-rähityät | anye sat-kulotpanna-gåhasthäs tu çraddhä-rahitä api loka-saìgrahärthaà karma kurvanti | tathä ca gétäyäm—loka-saìgraham eväpi sampaçyan kartum arhasi iti | asya tu karma-karaëe praty uta bhakti-çästränabhijïa-jana-praväda-bhayam api pratibaddhakam astéti jïeyam | atra savanäya kalpate ity atra soma-yäga-kartåvat püjyo bhavatéti vyäkhyäne granthasya kañöa-kalpanäpatteù | prakåta-granthasyäsaìgateç ca | yataù savanäyogyasyaiva prärabdha-näçakatvaà, na tu püjyatvasya | tathäbhüta-durjätitva-prayojaké-bhüta-

prärabdhavatäà jïäninäà püjyatva-darçanät | athätra bhaktänäà prärabdha-sämänya-näçe’pi yat sukha-duùkhaà dåçyate, tatra tu sukhaà bhakter änusaìgikaà phalam | yathä närada- païcarätre—

hari-bhakti-mahä-devyäù sarvä mukty-ädi-siddhayaù | bhuktayaç cädbhutäs tasyäç ceöikävad anudrutäù || iti | sukhaà tu kutracid bhagavad-dattam | yathä çré-daçame—

yasyäham anugåhëämi hariñye tad-dhanaà çanaiù |

tato 'dhanaà tyajanty asya sva-janä duùkha-duùkhitam || [bhä.pu. 10.88.8] iti | kutracid vaiñëaväparädhädi-phalam iti vivecanéyam | durjätir eva savanäyogyatve käraëaà matam ||22||

—o)0(o—

|| 1.1.23 ||

padma-puräne ca—

(26)

aprärabdha-phalaà päpaà küöaà béjaà phalonmukham | krameëaiva praléyeta viñëu-bhakti-ratätmanäm ||

çré-jévaù : pürvärtham eva spañöayati—pädme ceti | päpam iti viçeñyam | tatra phalonmukhaà prärabdham | béjaà väsanä-mayaà prärabdhatvonmukham iti yävat | küöaà

béjatvonmukham | aprärabdha-phalaà na prärabdhaà küöatvädi-rüpa-käryävasthatvaà yena tat | tac cänädi-siddham anantam eva | kärikäyäà tu etad eväprärabdham ity uktam | béja- prärabdhe tu pürvaà gaëite | yat tu küöam avaçiñöaà tad apy aprärabdha eväntarbhävyam | krameëa pürva-pürvänukrameëa, tathäpi pürvoktaà sadyaù savanäyeti kamala-patra-çata- vedha-nyäyena kiàcit-käla-vilambo jïeya iti ||23||

mukundaù : pädme ceti | päpam iti viçeñyam | aprärabdha-phalaà prärabdhätiriktam anantam | küöaà tasyaiva räçitayävasthänam | béjaà väsanämayam | phalonmukhaà prärabdhaà krameëa pürvaà päpaà paçcät tad-béjam iti krameëa | na tu çlokokta-päpa- krameëa ajämiläder nämäbhäsena béjasyäpi kñayo nämno’nargala-prabhävät ||23||

viçvanäthaù : bhakteù prärabdha-sämänya-näçakatve puräëäntaram api pramäëayati—pädme ceti | päpam iti viçeñyam | tatra phalonmukhaà prärabdham | béjaà väsanä-mayaà

prärabdhatvonmukham | küöaà béjatvonmukham | aprärabdha-phalaà na prärabdhaà phalaà küöatvädi-rüpa-käryävasthatvaà yena tat | tac cänädi-siddham anantam eva | kärikäyäà tu etad eväprärabdham uktam | béja-prärabdhe tu pürvaà gaëite | yat tu küöam avaçiñöaà tad apy aprärabdha eväntarbhävyam | krameëäprärarabdhädi pürva-pürva-päpa- näça-krameëa | kramas tu kamala-patra-çata-vedha iva eka-kñaëa-madhya eva jïeyaù ||23||

—o)0(o—

|| 1.1.24 ||

béja-haratvam, yathä ñañöhe (6.2.17)—

tais täny aghäni püyante tapo-däna-vratädibhiù | nädharmajaà tad-hådayaà tad apéçäìghri-sevayä ||

çré-jévaù : béja-haratvaà viçeñato darçayatéty äha ||24||

mukundaù : tair iti püyante vinaçyanti—puï vinäçe iti dhätoù | tad-dhådayaà—teñäà päpänäà tat-kartuù puruñasya vä hådayaà päpaà väsanä-mayaà | adharmajaà adharom’vidyä taj-jam ||24||

(27)

viçvanäthaù : béja-hetutvaà viçeñato dåçyate ity äha—béjeti | tais tathä-vidher api püyante naçyanti | puï vinäçe | adharmäj jätam aghänäà hådayaà mülaà sükñma-rüpaà tu na püyate na naçyati | tad api éçäìghri-sevayä hari-caraëayor bhaktyä väsanä-paryanta-päpa-kñayät tad api çuddhyate ||24||

—o)0(o—

|| 1.1.25 ||

avidyä-haratvam, yathä caturthe (4.22.39)—

yat-päda-paìkaja-paläça-viläsa-bhaktyä karmäçayaà grathitam udgrathayanti santaù |

tadvan na rikta-matayo yatayo’pi ruddha- sroto-gaëäs tam araëaà bhaja väsudevam ||

çré-jévaù : naiñöhikyäs tu avidyä-haratvam iti pratipädya dväbhyäà darçayati—yad-päda iti | rikta-matayo bhagavad-dhyänädi-vinäbhüta-matayaù | araëaà çaraëam | kramaç cätra çré- sutena çravaëopalakñaëatayä proktaù |

çåëvatäà sva-kathäù kåñëaù puëya-çravaëa-kértanaù | hådy antaùstho hy abhadräëi vidhunoti suhåt-satäm ||

nañöa-präyeñv abhadreñu nityaà bhägavata-sevayä | bhagavaty uttama-çloke bhaktir bhavati naiñöhiké ||

tadä rajas-tamo-bhäväù käma-lobhädayaç ca ye | ceta etair anäviddhaà sthitaà sattve prasédati ||

evaà prasanna-manaso bhagavad-bhakti-yogataù | bhagavat-tattva-vijïänaà mukta-saìgasya jäyate ||

bhidyate hådaya-granthiç chidyante sarva-saàçayäù |

kñéyante cäsya karmäëi dåñöa evätmanéçvare || [bhä.pu. 1.2.17-21] iti | naiñöhiké niçcalä iti öékä-käräù ||25||

mukundaù : rikte avyakte brahmaëi matir yeñäm evambhütä api ||25||

viçvanäthaù : naiñöhikyäs tu avidyä-haratvam iti pratipädya dväbhyäà darçayati—yad-päda iti

| yasya päda-paìkajayoù paläçäìgulayas teñäà viläsa-bhaktyä viçeñeëa läsaù pratikñaëa- vardhamänä käntir yasyäà tayä sädhana-rüpayä bhaktyä sädhya-rüpayä ca karmäçayaà karma-väsanämayam ahaìkäraà grathitam | yenaiva sva-karmaëä | tad-viparétena bhagavat- karmaëä udgrathayanti | santo vaiñëaväù | tadvat yatayaù sannyäsino na | kutaù ? riktä nirviñayä avidyamänä matir yeñäà te rikta-dhanä iva nirbuddhayo’santaç cety arthaù | santas tu bhagavad-viñaya-matayaù subuddhaya eveti bhävaù | niruddho nadyädeù srotasäm

(28)

ivendriyäëäà gaëo yaiù | na hi srotäàsi niroddhuà çakyäni bhavantéti nirbuddhitva-cihnam etad eveti bhävaù | santas tu bhagavat-saundaryämåtädiñu prasärita-cakñur-ädéndriya-gaëäù sudhiyaù sukhinaç ceti bhävaù | araëaà çaraëam ||25||

—o)0(o—

|| 1.1.26 ||

pädme ca—

kåtänuyäträ-vidyäbhir hari-bhaktir anuttamä | avidyäà nirdahaty äçu däva-jväleva pannagém ||

çré-jévaù, mukundaù : na vyäkhyätam ||26||

viçvanäthaù : vidyäbhiù kåtä anu yäträ yasyäù sä | tathä ca bhaktasya vidyä-

viñayakecchäbhäve’pi sä vidyä svayam eva bhakteù paçcäd gacchatéty arthaù | anuttamä atyutkåñöä | pannagéà sarpém ||26||

—o)0(o—

|| 1.1.27-28 ||

çubhadatvam—

çubhäni préëanaà sarva-jagatäm anuraktatä | sad-guëäù sukham ity-ädény äkhyätäni manéñibhiù ||

tatra jagat-préëanädi-dvaya-pradatvam, yathä pädme—

yenärcito haris tena tarpitäni jaganty api | rajyanti jantavas tatra jangamäù sthävarä api ||

çré-jévaù : sarva-jagatäm iti | sarva-jagat-karmakaà préëanaà tat-kartåkänuraktatä ca | anayoù sädguëyäntarbhäve’pi påthag-uktiù sarvottamatäpekñayä | kià vä te ete yadyapi sädguëya- kåte api tatra sambhavataù, tathäpy anyatraiva tävan-mätra-kåte na syätäà, kintu svarüpa-kåte apéti påthag-uktiù kåtä | yathoktaà caturthe dhruva-carite—

yasya prasanno bhagavän guëair maitry-ädibhir hariù |

tasmai namanti bhütäni nimnam äpa iva svayam || [bhä.pu. 4.9.47] iti | ädi-grahaëät sarva-vaçékäritva-maìgala-käritvädéni jïeyäni ||28||

(29)

mukundaù : çubhänéti préëanaà bhakta-kartåkaà jagat-kartåkänuraktatä | sad-guëädi-

pradatvam ity aträdi-çabdenoktäd deväder vaçékäräd anayoù påthag-uktir martya-lokäpekñayä

| sthävarä apéty atra tad-dvärä bhagavatä kåto’nurägas teñüpacaryata iti bhävaù ||27-28||

viçvanäthaù : tatra jagat-préëanädi-dvaya-hetutvaà yathä pädme yenärcita iti | jaganti jagad- varti-jévä ity arthaù ||28||

—o)0(o—

|| 1.1.29 ||

sad-guëädi-pradatvaà (bhä.pu. 5.18.12)

yasyästi bhaktir bhagavaty akiïcanä sarvair guëais tatra samäsate suräù | haräv abhaktasya kuto mahad-guëä

mano-rathenäsati dhävato bahiù ||

çré-jévaù : sädguëyädéty aträdi-çabda-grahaëät sarva-vaçékäritvopalakñaka-sura-vaçékäritvaà gåhyate | sad-guëädi-pradatvam ity atra sad-guëädi-vaçékärayitåtvam ity arthaù | surä

bhagavad-ädayaù | sa ca tathä ca tat-parikarä devä munayaç cety arthaù | samäsate vaçébhüya tiñöhantéty arthaù ||29||

mukundaù : sad-guëä jïäna-vairägya-yama-niyamädayaù | ädi-çabdäd devarñy-ädi- vaçékäritvam | ädi-çabdaù sukham ity ädénéty ata äkåñöaù ||29||

viçvanäthaù : guëair indriya-niñöha-guëaiù saha, na tu doñaiù saha | surä indriyädhiñöhäå- devatäs tatra bhakte samäsate | manorathenäsati viñaye dhävato’bhaktasya mahad-guëä indriyäëaà nirdüñaëa-guëäù ||29||

—o)0(o—

||1.1.30-31||

sukhapradatvam—

sukhaà vaiñayikaà brähmam aiçvaraà ceti tat tridhä ||

yathä tantre—

siddhayaù paramäçcaryä bhuktir muktiç ca çäçvaté |

(30)

nityaà ca paramänando bhaved govinda-bhaktitaù ||

çré-jévaù : na vyäkhyätam ||30-31||

mukundaù : siddhayo bhuktiç ca vaiñayikaà sukham | muktir brahma-sukham | paramänandam aiçvaraà sukham | paramänandam iti napuàsakatvam ärñam ||31||

viçvanäthaù : siddhayo’ëimädayo bhuktiç ca viñaya-sukham | muktir brahma-sukham | päriçeñyän nityaà paramänandam aiçvara-sukham ||31||

—o)0(o—

|| 1.1.32 ||

yathä hari-bhakti-sudhodaye ca—

bhüyo’pi yäce deveça tvayi bhaktir dåòhästu me | yä mokñänta-caturvarga phaladä sukhadä latä ||

çré-jévaù : na vyäkhyätam ||32||

mukundaù : sukhadety aiçvaram ||32||

viçvanäthaù : bhüyo’péti, yä latä-rüpä bhaktir mokñänta-catur-varga-phala-dä | sukhadä éçvaränubhavänanda-dätré mokñädi-laghutä-karé ||32||

—o)0(o—

|| 1.1.33-34 ||

mokña-laghutäkåt—

manäg eva prarüòhäyäà hådaye bhagaväd-ratau | puruñärthäs tu catväräs tåëäyante samantataù ||

yathä çré-närada-païcarätre—

hari-bhakti-mahä-devyäù sarvä mukty-ädi-siddhayaù |

bhuktyaç cädbhutäs tasyäç ceöikävad anuvratäù ||

iti |

(31)

çré-jévaù : manäg eveti | alpam api prarüòhäyäà, na tu janitäyäà, tasyäù svayam prakäça- rüpatvät | puruñärtho dharmärtha-käma-mokñäkhyäs tåëäyante tatra gantuà lajjante ity arthaù ||33|| hari-bhaktéti ceöikävad iti bhétä ity arthaù ||34||

mukundaù : na vyäkhyätam ||33-34||

viçvanäthaù : adbhutä bhuktayo viñaya-bhogäç ceöikävad däsévat paçcäd-gäminyaù ||33-34||

—o)0(o—

|| 1.1.35 ||

sudurlabhä—

sädhanaughair anäsangair alabhyä suciräd api | hariëä cäçvadeyeti dvidhä sä syät sudurlabhä ||

çré-jévaù : hariëä cäçva adeyety aträsaìge’péti gamyate | anyathä dvaividhyänupapatteù | dvidhä sudurlabheti prakära-dvayenäpi sudurlabhatvaà tasyä ity arthaù ||35||

mukundaù : sädhaneti | anäsaìgaiù äsaìga äsakté rucir apara-paryäyä | tad-rahitaiù |

sädhanaughaiù çré-mürter aìghri-sevane prétiù, çré-bhägavatäsvädaù, sajätéya-väsanä-bhakta- saìgo näma-saìkértanaà çréman-mathurä-maëòale sthitiù iti païcäìgäni vinä nati-stuti- vandanädibhiù sarvair alabhyä labdhum ayogyä | säsaìgaiù sädhanair labhyäpi hariëä cäçv adeyä svasminn äsaktau satyäm eva deyety arthaù | tathä cägre—

sädhanäbhiniveças tu tatra niñpädayan rucim |

haräv äsaktim utpädya ratià saàjanayaty asau || [bha.ra.si. 1.3.8] iti ||35||

viçvanäthaù : anäsaìgaiù çraddhädi-bhakti-bhümikäntargatäsakti-rahitaiù sädhana-samühaiù sarvathaivälabhyä | äsakty-uttaram eva raty-utpatteù çravaëät | hariëä cäsakti-sahitair api sädhana-samühair äçu çéghram adeyä | vilambena tu déyata ity arthaù | dvidhä sudurlabheti prakära-dvayenäpi sudurlabhatvaà tasyä ity arthaù ||35||

—o)0(o—

|| 1.1.36 ||

tatra ädyä, yathä täntre—

jïänataù sulabhä muktir bhuktir yajïädi-puëyataù |

(32)

seyaà sädhana-sähasrair hari-bhaktiù sudurlabhä ||

çré-jévaù : jïänata iti | tantra-mataà tävad vicäryate | atra jïäna-yajïädi-puëye säsaìge eva väcye, tayos tädåçatvaà vinä mukti-bhuktyoù siddhir api na syät | astu tävat sulabhatva-värtä

| ataù sädhana-sahasräëäm api säsaìgatvam eva labhyate | väkyärtha-krama-bhaìgasyävaçya- parihäryatvät sahasra-bähulyäsiddheç ca | tatra yadi jïäna-yajïädi-puëyayoù säsaìgatvaà tad- eka-niñöhatva-mätraà väcyaà, tadä tädåçäbhyäm api täbhyäà tayoù sulabhatvaà

nopapadyate | kleço’dhikataras teñäm avyaktäsakta-cetasäm [gétä 12.5] ity ädeù, kñudräçä bhüri-karmäëo bäliçä våddha-mäninaù [bhä.pu. 10.23.9] ity ädeç ca | tasmät tayoù säsaìgatvaà naipuëyena vihitatvam ity eva väcyam | naipuëyaà ca bhakti-yoga- saàyoktåtvam iti | pureha bhüman bahavo’pi yoginaù [bhä.pu. 10.14.5] ity ädeù, svargäpavargayoù puàsäà [bhä.pu. 10.81.19] ity ädeç ca |

atha hari-bhakti-çabdena sädhya-rüpo rati-paryäyas tad-bhäva evocyate—bhaktyä saïjätayä bhaktyä itivat | tataç ca sädhana-çabdena hari-sambandhi-sädhanam evocyate, tat-

sambandhitvaà vinä tad-bhäva-janmäyogät | tathä ca sädhana-çabdena säkñät-tad-bhajane väcye tatra pürva-kramataù säsaìgatve labdhe sahasra-bahutva-nirdeçenäparyavasänät su- çabdäc ca bhétasya kasyäpi tatra [bhäva-bhaktau] pravåttir na syät | tena tatra sulabhatvaà tu—

çåëvataù çraddhayä nityaà gåëataç ca sva-ceñöitam |

kälena nätidérgheëa bhagavän viçate hådi || [bhä.pu. 2.8.4]

tatränvahaà kåñëa-kathäù pragäyatäm anugraheëäçåëavaà manoharäù | täù çraddhayä me 'nupadaà viçåëvataù

priyaçravasy aìga mamäbhavad ruciù || [bhä.pu. 1.5.26] ity ädau prasiddham | tasmät sädhana-çabdena na sädhayati mäà yoga [bhä.pu. 11.14.20] ity ädivat tad-artha- viniyogät pürvavan naipuëyena vihitatvam eva | tat-sähasrair api sudurlabhety uktis tu säkñät tad-bhajanam eva kartavyatvena pravartayati | tathäpi kärikäyäm anäsaìgair iti yad uktaà, tatra cäsaìgena sädhana-naipuëyam eva bodhyate, tan naipuëyam ca säkñät tad-bhajane pravåttiù | tataç ca tasya tädåça-sämarthye’py anyatra svargädau pravåttyä na vidyate äsaìgo naipuëyaà yeñu tädåçair nänä-sädhanair ity arthaù | tädåça-nänä-sädhanatvaà tu neñöam |

tasmäd ekena manasä bhagavän sätvatäà patiù |

çrotavyaù kértitavyaç ca dhyeyaù püjyaç ca nityadä || [bhä.pu. 1.2.14] ity ädau | tasmäd itara-miçritäpi na yukteti sädhv eva lakñitaà jïäna-karmädy-anävåtam iti ||36||

mukundaù, viçvanäthaù : na vyäkhyätam ||36||

References

Related documents

Figure 1 shows the PXRD patterns of the products from the reaction of thiourea complexes of copper and antimony ([Cu(tu) 3 ]Cl and [Sb(tu) 2 ]Cl 3 ) in a 1:1 molar ratio in

Thiourea; thiazolidines; mass spectral fragmentation; fumaranilic acids; Raney nickel desulphurisation... In contrast, reactions of TU with fumaranilic acids (7b,7d) and

In the d = 2 case, we have established global regularity of solutions, but we have also shown the existence of bounded hierarchies of weighted, time-averaged norms of both

Key words: Bhakti movement, plurality of culture, Brahminic supremacy, alternative voices, marginalisation, egalitarian voices, feminist

The mark was carried out in the Hindi Depnrtnut, Univeraiw of Cochin, Cochin-82, during the tenure of ocholnrdzip awarded to no by the University or Cochin.. I sincerely up:-on

• Proposed a scheme for implementation of dynamically pluggable and distributed Filter Objects on top of AspectJ. • Requires base code to be filter aware when in

The present study therefore investigates the relationship between job satisfaction, organisational commitments and turnover intentions among health workers in Two Selected

The field study conducted by Manish Kumar in the state of Bihar (after the state government deregulated the agricultural market) noted such a mismatch in price declared by the

This study supports the findings of previous studies that an increasing political risk level adversely affects tourist arrivals, and an increase in exchange rate

The research is qualitative and based on a series of interviews and informal conversations with men and women from the North-East working in different retail spaces like shopping

started accumulating vaccine doses double their population and followed the policy of ‘Vaccine Nationalism’, whereas, on the other hand, India showed solidarity

ntiy /gâ neuoahf btŒaèš ntiy brŒnthU¡F tU« thŒ¥ò mÂf« cjhuz« : Tè ntiy, ngh¡Ftu¤J nghÄ° ϤahÂ... ÁWÚuf fš

While seventeenth century in northern India is largely characterized by a non-Brahmanical sant-based broad religious culture which glorified the great sant-collective and

Hence , to conclude, even a cursory reading of the Bhakti literature shows us that, it is Bhakti which gives these women the moral courage to stand against patriarchal

(TocajLraejejajjo sai(TU)Oaj§ nJoloruDlOTilQQJjaiocffljgs oDlflnooinoru audceoajjo LaJR5)lLraJ(U(3OT!5)cr)63t3§jo Otfcosni |QTD (Dl(3amosmaj(ru«nje96)§1s)e]^oo

[r]

[r]

(iii) In such areas, the existing and new users of ground water (both private and government) shall have to mandatorily adopt the area specific rain water

J'ai chanté Tu as chanté ll/Elle/On a chanté Nous avons chanté Vous avez chanté lls/Elles ont chanté. Chanter

kathaà bhaved asau vaçya iti cintä matä yathä ||8||. satyaà durlabha eña vallabhatamo rägo mamäsmin punaù ko’py anyo’sti gurur na cätinipuëäù sakhyo’sya saàbodhane |

EF-Tu It is G protein which binds to amino acyl t RNA and directs it to correct position at ribosome a site. EF-Ts Its main function is to regenerate to EF-Tu and

Though different schools of Indian Philosophy emphasize different paths to the attainment of Mokja like Jhâna Mârga (path of knowledge), Bhakti Mârga (path of devotion)

The four4 sides of the pyramid constitute puru§arthas and these sides taper to the apex where the life of DI culminates in bliss in each case of puru§artha separately at the