• No results found

çåìgära-tilakaù

N/A
N/A
Protected

Academic year: 2022

Share "çåìgära-tilakaù "

Copied!
28
0
0

Loading.... (view fulltext now)

Full text

(1)

The following text is taken from Kavyamala (Calcutta, 1887), vol III. 111-152.

çåìgära-tilakaù

(1)

prathamaù paricchedaù çåìgäré girijänane sakaruëo ratyäà pravéraù smare

bébhatso’sthibhir utphaëé ca bhaya-kån mürtyädbhutas tuìgayä | raudro dakña-vimardane ca hasakån nagnaù praçäntaç ciräd itthaà sarva-rasäçrayaù paçupatir bhüyät satäà bhütaye ||1||

äkhyäta-näma-racanä-caturasra-sandhi- sad-väg-alaìkåti-guëaà sarasaà suvåttam | äseduñäm api divaà kavi-puìgavänäà

tiñöhaty akhaëòam iha kävya-mayaà çaréram ||2||

kävye çubhe’pi racite khalu no khalebhyaù kaçcid guëo bhavati yadyapi sampratéha | kåpäà tathäpi sujanärtham idaà yataù kià yükäbhayena paridhäna-vimokñaëaà syät ||3||

sänanda-pramadä-kaöäkña-viçikhair yeñäà na bhinnaà mano yaiù saàsära-samudra-päta-vidhur eñv anyeñu potayitam | yair niùséma-sarasvaté-vilasitaà dvitraiù padaiù saàhåtaà teñäm apy upari sphuranti matayaù kasyäpi puëyätmanaù ||4||

präyo näöyaà prati proktä bharatädyai rasa-sthitiù | yathämati mayäpy eñä kävyaà prati nigadyate ||5||

yäminévendunä muktä näréva ramaëaà vinä | lakñmér iva åte tyägän no väëé bhäti nérasä ||6||

satyaà santi gåhe gåhe sukavayo yeñäà vacaç cäturé

sve harmye kula-kanyakeva labhate jätair guëair gauravam | duñpräpaù sa tu ko’pi kovida-patir yad väg-rasa-grähiëäà puëya-stréva kaläkaläpa-kuçalä cetäàsi hartuà kñamä ||7||

tasmäd yatnena kartavyaà kävyaà rasa-nirantaram | anyathä çästra-vid goñöhyäà tat syäd udvega-däyakam ||8||

çåìgära-häsya-karuëä raudra-véra-bhayänakäù |

bébhatsädbhuta-çäntäç ca nava kävye rasäù småtäù ||9||

ratir häsaç ca çokaç ca krodhotsähau bhayaà tathä |

(2)

jugupsävismaya-çamäù sthäyi-bhäväù prakértitäù ||10||

nirvedo’tha tathä gläniù çaìkäsüyä madaù çramaù | älasyaà caiva dainyaà ca cintä moho dhåtiù småtiù ||11||

vréòä capalatä harña ävego jaòatä tathä |

garvo viñäda autsukyaà nidräpasmära eva ca ||12||

suptaà prabodho’marñaç cäpy avahitthä tathogratä | matir vyädhis tathonmädas tathä maraëam eva ca ||13||

träsaç caiva vitarkaç ca vijïeyä vyabhicäriëaù |

trayastriàçad ime bhäväù prayänti ca rasa-sthitim ||14||

stambhaù svedo’tha romäïcaù svara-bhaìgo’tha vepathuù | vaivarëyam açru pralaya ity añöau sättvikäù småtäù ||15||

bhävä evätisampannäù prayänti rasatäm amé |

yathä dravyäëi bhinnäni madhurädi-rasätmanäm ||16||

sambhavanti yathä våkñe puñpa-patra-phalädayaù | tadvad rase’pi rucirä viçeñä bhäva-rüpiëaù ||17||

präyo naikarasaà kävyaà kiïcid atropalabhyate | bähulyena bhaved yas tu sa tad-våttyä nigadyate ||18||

kaiçiky-ärabhaöé caiva sätvaté bhäraté tathä | catasro våttayo jïeyä rasävasthäna-sücakäù ||19||

dharmäd artho’rthataù kämaù kämät sukha-phalodayaù | sädhéyän eña tat-siddhyai çåìgäro näyako rasaù ||20||

ceñöä bhavati puà-näryor yä raty-utthätiriktayoù | saàyogo vipralambhaç ca çåìgäro dvividho mataù ||21||

saàyuktyoç ca saàyogo vipralambho viyuktayoù | pracchannaç ca prakäçaç ca punar eña dvidhä yathä ||22||

madana-kuïjara-kumbha-taöopame stana-yuge paritaù sphuritäìgulim | sakaraja-kñata-vämam api priyä

dayita-päëim amanyata dakñiëam ||22a||

santaptaù smra-saàniveça-vivaçaiù çväsair muhuù païcamo- dgärävartibhir äpatadbhir abhitaù siktaç ca neträmbubhiù | etasyäù priya-viprayoga-vidhuras tyaktvädharo rägitäà

sampraty uddhata-vahni-väri-viñamaà manye vrataà sevate ||22b||

känte vicitra-surata-krama-baddha-räge saìketake’pi måga-çävaka-locanäyäù | tat-küjitaà kim api yena tadéya-talpaà

nälpaiù parétam anuçabditalävakaughaiù ||22c|| (Skm 1116) kiïcid vakrita-kaëöha-kandala-dalat-péna-stanävartana- vyäyäà cita-kaïcukaà måga-dåças tasyäs tad-älokitam | väcas täç ca vidagdha-bhäva-caturäù sphärébhavan manmathä

haàho mänasa kià smarasy abhimatäù siddhyanti puëyaiù kriyäù ||22d||

(3)

tyägé kulénaù kuçalo rateñu

kalpaù kalävit taruëo dhanäòhyaù | bhavyaù kñamävän subhago’bhimäné stréëäm abhéñöas tv iha näyakaù syät ||23||

tasyänuküla-dakñiëa-çaöha-dhåñöä ittham atra catväraù | bhedäù kriyayocyante tad-udähåtayaç ramaëéyäù ||24||

atiraktatayä näryä sadä tyakta-paräìganaù |

sétäyäà rämavat so’yam anukülaù småto yathä ||25||

asmäkaà sakhi väsasé na rucire graiveyakaà nojjvalaà no vakträ gatir uddhataà na hasitaà naivästi kaçcin madaù | kià tv anye’pi janä vadanti subhago’py asyäù priyo nänyato dåñöià niùkñipatéti viçvam iyatä manyämahe duùkhitam ||25a||

yo gauravaà bhayaà prema sad-bhävaà pürva-yoñiti | na muïcaty anya-citto’pi jïeyo’sau dakñiëo yathä ||26||

saiväsya praëatis tad eva vacanaà tä eva keli-kriyä-

bhétiù saiva tad eva narma-madhuraà pürvänurägocitam | käntasyäpriya-käriëéti bhavaté taà vakti doñäbilaà

kià syäd ittham aharniçaà sakhi mano doläyate cintayä ||26a||

priyaà vakti puro’nyatra vipriyaà kurute bhåçam | jïätäparädha-ceñöaç ca kuöilo’sau çaöho yathä ||27||

sahaja-tarale äväà tävad-bahu-çruti-çälinau punar iha yuväà satyaà çiñöaà tad atra kåtägasi | praëayini punar yuktaà rantuà na veti batävayo-

rdhruvam upagate karëau prañöuà kuraìga-dåçau dåçau ||27a||

api ca—

kopät kiïcid upänato’pi rabhasäd äkåñya keçeñv alaà nétvä mohana-mandiraà dayitayä häreëa bahvä dåòham | bhüyo yäsyasi tad-gåhän iti muhuù kaëöhäruddhäkñaraà

jalpantyä çravaëotpalena sukåté kaçcid rahas täòyate ||27b|| (Amaru 9, Daç 2.19) niùçaìkaù kåta-doño’pi vilakñas tarjito’pi no |

mithyä-väg-dåñöa-doño’pi dhåñöo’sau kathito yathä ||28||

jalpantyäù paruñaà ruñä mama baläc cumbaty asäv änanaà måd-gätyäçu karaà kareëa bahuçaù santäòyamäno’pi san | älénäà purato dadhäti çirasä päda-prahäräàs tato

no jäne sakhi sämprataà praëayien kupyämi tasmai katham ||28a|| (Skm 888)

(4)

api ca—

dhik tväm dhürta gata-trapa praëayiné saiva tvayärädhyatäà yasyäù päda-talähatià tava hådi vyäkhyäty asau yävakaù | ity ukto’pi na näma muïcati yadä pädäv ayaà durjano

mithyäväda-vicakñaëaù kim aparaà kuryäà vayasye tadä ||28b||

güòha-mantraù çucir vägmé bhakto narma-vicakñaëaù | syän narma-sacivas tasya kupitas-stré-prasädakaù ||29||

péöha-mardo viöaç ceti vidüñaka iti tridhä |

sa bhavet prathamas tatra näyikä-näyakänugaù ||30||

ekavidyo viöaù proktaù kréòä-präyo vidüñakaù | sva-vapur-veña-bhäñäbhir häsyakäré ca narmavit ||31||

eñäà prabandha-viñayo vyavahäraù präyaço bhavet pracuraù | pratyekam udähåtas tathäpi käçcin nigadyante ||32||

vimuïcämuà mänaà saphalaya vacaù sädhu suhådäà mudhä santäpena glapayasi kim aìgaà smara-bhuvä | priyaà päda-pränta-praëatam adhunä mänaya bhåçaà na mugdhe pretyetuà prabhavati gataù käla-hariëaù ||32a||

praëayini bhåçaà tasmin mänaà manasvini mä kåthäù kim aparam ito yuktäyuktair vinä hy amunä tava | ayam api bhavet sampraty api kñayänala-saànibhaù sarasa-visiné-kanda-ccheda-cchavir måga-läïchanaù ||32b||

dürät kandalitair hådi pravitataiù kaëöhe luöhadbhir haöhäd vaktre saìkaöa-näsikä-taralitair niryadbhir atyüñmabhiù | niùçväsaiù påthu-manmathottha-davathur vyaktaà tavävedito mthyälambita-sauñöhavena kim ataù kopena käntaà prati ||32c||

svakéyä parakéyä ca sämänya-vanitä tathä | kaläkaläpa-kuçaläs tisras tasyeha näyikäù ||33||

pauräcäraratä sädhvé kñamärjava-vibhüñitä |

mugdhä madhyä pragalbhä ca svakéyä trividhä matä ||34||

mugdhä nava-vadhüs tatra nava-yauvana-bhüñitä | navänaìga-rahasyäpi lajjä-präya-ratir yathä ||35||

gataà karëäbhyarëe prasarati tathäpy akñi-yugalaà kucau kumbhärambhau tad api cibukottambhana-rucé | nitamba-präg-bhäro gurur api gurutvaà mågayate

kathaàcin no tåptis taruëimani manye måga-dåçaù ||35a||

yathä romäïco’yaà stana-bhuvi lasat-sveda-kaëiko yathä dåñöis tiryak patati sahasä saìkucati ca | tathä çaìke’muñyäù praëayini daräsvädita-rasaà

(5)

na madhyasthaà cetaù praguëa-ramaëéyaà na ca dåòham ||35b||

virama nätha vimuïca mamäïcalaà çamaya dépam iyaà samayä sakhé | iti navoòha-vadhü-vacasä yuvä

mudam agäd adhikäà suaratäd api ||35c|| (Skm 501) sa-kampä cumbane vaktraà haraty eñopagühitä | parävåtya ciraà talpa äste rantuà ca väïchati ||36||

apaharati yadäsyaà cumbane çliñyamäëä valati ca çayanéye kampate ca prakämam | vadati ca yad alakñyaà kiïcid uktäpi bhüyo ramayati sutaräà tac-cittam antar navoòhä ||36a||

mugdhäm ävarjayaty eña mådüpäyena säntvayan | nätibhétikarair bhävaair nibandhair bäla-bhéñakaiù ||37||

sarati saras-téräd eñä bhramad-bhramarävalé sumukhi vimukhé padme manye taväsyapipäsayä | iti nigadite kiïcid bhétyä vivartita-kandharä

vadana-kamale bharträ bälä ciraà paricumbitä ||37a||

anyäà niñevamäëe’pi yadi kupyati sä priye | rodity asyägrataù svalpam anunétä ca tuñyati ||38||

manyau kåte prathamam eva vikäram anyaà no jänaté nava-vadhü rudaté paraà sä | dhürtena locana-jalaà parimåjya gäòhaà

saàcumbya cädhara-dale gamitä prasädam ||38a||

ärüòha-yauvanä madhyä prädubhüta-manobhavä | pragalbha-vacanä kiïcid vicitra-suratä yathä ||39||

tarat-täraà cakñuù kñapayati munénäm api dåçaù kuca-dvandväkräntaà hådayam ahådaù känna kurute | gatir mandébhütä harati gamanaà manmathavatä- maho tanvyäs tulyaà taruëimani sarvaà vijayate ||39a||

dåñöiù snihyati nirbharaà priyatame vaidagdhya-bhäjo giraù päëiù kuntala-mälikä-viracane tyaktänya-kärya-grahaù | vakñaù saàvriyate punaù punar idaà bhärälasaà gamyate

jätä subhru manoramä tava daçä kasmäd akasmäd iyam ||39b|| (Skm 502) subhaga kuravakas tvaà no kim äliìganoktiù

(6)

kim u mukhamadirecchuù kesaro no hådisthaù | tvayi niyatam açoke yujyate pädaghätaù

priyam iti parihäsät peçalaà käcid üce ||39c||

känte tathä katham api prathitaà mågäkñyä cäturyam uddhata-manobhavayä rateñu | tat-küjitäny anuvadadbhir aneka-väraà

çiñyäyitaà gåha-kapota-çatair yathäsyäù ||39d||

gäòhaà vyäpriyate käntaà pibatéva ratäv iyam | viçatéva tad-aìgeñu muhyatéva sukhe yathä ||40||

kåtväneka-vidhäà rasena surate kelià kathaïcic cirä- tpräptäntaù sukha-mélitäkñi-yugalä svidyat kapola-sthalé | supteyaà kila sundaréti subhagaù svairaà tathaiväsvaja-

dgäòhänaìga-vimarda-niùsaha-vapur-nidräà sahaivägataù ||40a||

sä dhérä vakti vakroktyä priyaà kopät kåtägasam | madhyä rodity upälambhair adhérä paruñaà yathä ||41||

upetya täà dåòha-parirambha-lälasa- çciräd abhüù pramupita-cäru-candanaù | dhåtäïjanaù sapadi tad-akñi-cumbanä- dihaiva te priya viditä kåtärthatä ||41a||

yaträrkäyitam indunä sarasijair aìgära-puïjäyitaà kruddhäyäà mayi nätha te kadalikäkäëòair alätäyitam | kälo’nyaù khalu ko’pi so’måtamayo jäto viñätmädhunä

dhik tväà dhürta viniryad-açrur abalä mohaà rudanté gatä ||41b||

särdhaà manoratha-çatais tava dhürta käntä saiva sthitä manasi kåtrima-bhäva-ramyä | asmäkam asti na hi kaçcid ihävakäças

tasmät kåtaà caraëa-päta-viòambanäbhiù ||41c|| (Skm 587, Pv 218) labdhäyatiù pragalbhä syät samasta-rati-kovidä |

äkränta-näyikä bäòhaà viräjad-vibhramä yathä ||42||

seyaà paraìginé måëäla-latikäm ädäya yasyäù priyo häraà me kurute payodhara-taöe pratyagra-tärä-rucam | bandhükaà ca tad etad äli vidalad yat tena sémantitaà sarväçä-vijigéñu-puñpa-dhanuño bäëa-çriyaà dhäsyati ||42a||

yatra sveda-lavair alaà vlulitair vyälupyate candanaà

(7)

svacchandair maëitaiç ca yatra raëitaà nihnüyate nüpuram | yaträyänty acireëa sarva-viñayäù kämaà tad-ekägratäà

sakhyas tat-surataà bhaëämi rataye çeñä tu loka-sthitiù ||42b||

svämin bhaìgurayälakaà sa-tilakaà bhälaà viläsin kuru präëeça truöitaà payodhara-taöe häraà punar yojaya | ity uktvä suratävasäna-sukhitä sampürëa-cadnränanä

spåñöä tena tatheti jäta-pulakä präptä punar mohanam ||42c|| (Skm 662) madhura-vacanaiù sa-bhrü-bhaìgaiù kåtäìguli-tarjanai-

ralasa-valitair aìga-nyäsair mahotsava-bandhubhiù | asakåd asakåt sphära-sphärair apäìga-vilokitai-

stribhuvana-jaye sä païceñoù karoti sahäyatäm ||42d|| (Skm 509) niräkulä ratäv eñä dravatéva priyäìgake |

ko’yaà käsmi rataà kià vä na vetti ca rasäd yathä ||43||

dhanyäs täù sakhi yoñitaù priyatame sarväìga-lagne’pi yäù

prägalbhyaà prathayanti mohana-vidhäv älambya dhairyaà mahat | asmäkaà tu tadéya-päëi-kamale’py unmocayaty aàçukaà

ko’yaà kä vayam atra kià nu surataà naiva småtir jäyate ||43a||

kåta-doñe’pi sädhérä tasmin nädriyate ruñä | äkära-saàvåtià cäpi kåtvodäste ratau yathä ||44||

yad väcaù pracuropacära-caturä yat sädaraà dürataù

pratyutthänam idaà svahasta-nihitaà yad-bhinnam apy äsanam | utpaçyämi yad evam eva ca muhur dåñöià sakhé-saàmukhéà tac chaìke tava paìkajäkñi balavän ko’py aprasädo mayi ||44a||

yat päëir na nivärito nivasana-granthià saumudgranthaya- nbhrü-bhedo na kåto manäg api muhur yat-khaëòyamäne’dhare | yan niùçaìkam ivärpitaà vapur aho patyuù samäliìgane

mäninyä kathito’nuküla-vidhinä tenaiva manyur mahän ||44b||

madhyä pratibhinatty enaà solluëöhaà sädhu-bhäñitaiù | adhérä puruñair hanti santarjya dayitaà yathä ||45||

kåtaà mithyä-jalpair virama viditaà kämuka cirät priyäà täm evoccair abhisara yadéyair nakha-padaiù | viläsaiç ca präptaà tava hådi padaà raga-bahulair mayä kià te kåtyaà dhruvam akuöiläcära-parayä ||45a||

sä bäòhaà bhavatekñiteti niviòaà saàyamya bähvoù srajä bhüyo drakñyasi täà çaöheti dayitaà saàtarjya saàtarjya ca |

(8)

älénäà pura eva nihnuti-paraù kopäd raëan-nüpuraà mäninyä caraëa-prahära-vidhinä preyän açokékåtaù ||45b||

ekäkärä matä mugdhä punarbhüç ca yato’nayoù | atisükñmatayä bhedaù kavibhir na pradarçitaù ||46||

madhyä punaù pragalbhä ca dvidhä sä paribhidyate | ekä jyeñöhä kaniñöhänyä näyaka-praëayaà prati ||47||

uparodhät tathä snehät sänurägo’pi näyakaù | ceñöate täà prati präyaù kaläsu kuçalo yathä ||48||

tvad-akñiëé kuvalaya-buddhir atyalé ruëadhmy ahaà tad iti niméya locane | tato bhåçaà pulakita-gaëòa-maëòaläà

yuvä paräà nibhåtam acumbad aìganäm ||48a||

sampattau ca vipattau ca maraë’pi na muïcati | yä svéyä täà prati prema jäyate puëya-käriëaù ||49||

anyadéyä dvidhä proktä kanyoòhä ceti te priye

darçanäc chravaëäd väpi kämärte bhavato yathä ||50||

kim api lalitaiù snigdhaiù kiïcit kim apy atikuïcitaiù kim api valitaiù kandarpeñün hasadbhir ivekñaëaiù | abhimata-mukhaà vékñäà cakre naväìganayä tathä lalita-kuçalo’py äléloko yathätivisismaye ||50a||

niçamayya bahir manoharaà svaram aikñiñöa tathäparä yä |

tila-mätrakam apy abhün nahi çraveëendévara-locanänantaram ||50b||

kasyäçcit subhaga iti çrutaç ciraà yas taà dåñövädhigata-rater nirmélitäkñyäù | nispandaà vapur avalokya sauvidalläù

santepur vidhuradhiyo niçänta-vadhväù ||50c||

kärçya-jägara-täpänyaù karoti çruto’py alam |

tam eva durlabhaà käntaà cetaù kasmäd didåkñase ||50d||

säkñäc citre tathä svapne tasya syäd darçanaà tridhä | deçe käle ca bhaìgyä ca çravaëaà cäsya tad yathä ||51||

satyaà santi gåhe gåhe priyatamä yeñäà bhujäliìgana- vyäpärocchalad-accha-mohana-jalä jäyanta eëédåçaù | preyän ko’py aparo’yam atra sukåté dåñöe’pi yasmin vapuù

svedojjåmbhaëa-kampa-sädhvasa-mukhaiù präpnoti käïcid dåçäm ||51a||

citraà citra-gato’py eña mamäli madanopamaù |

(9)

samunmülya baläl lajjäm utkaëöhayati mänasam ||51b|| (Skm 944) mugdhä svapna-samägate priyatame tat-päëi-saàsparçanä-

dromäïcärcitayä çaréra-latayä saàsücya kopät kila |

mä mäà vallabha saàspåçeti sahasä çünyaà vadanté muhuù sakhyä no hasitä sacintam asakåt saàçocitä pratyuta ||51c||

sphära-sphurat-pradépaà saudhaà madhu sotpalaà kalaà gétam | priya-sakhi sakalam idaà tava saphalaà khalu yadi bhavet so’tra ||51d||

vikasati kaairava-nikare sarati ca sarasé-saméraëo sutanu | cambaty ambaram indau tava tena vinä ratiù kédåk ||51e||

ajananir astu dåços tava kucayor abhava-niralaà bhavatu | yadi dåçyate na sa yuvä nirbharam äliìgyate no vä ||51f||

drañöuà vaktuà ca no kanyä raktä çaknoty amuà sphuöam | paçyantam abhijalpantaà vivikte’pi hriyä yathä ||52||

kämaà na paçyati didåkñata eva bhümnä noktäpi jalpati vivakñati cädareëa | lajjä-smara-vyatikareëa mano’dhinäthe bälä rasäntaram idaà lalitaà bibharti ||52a||

vijïäta-näyikä-cittä sakhé vadati näyakam |

näyako vä sakhéà tasyäù premäbhivyaktaye yathä ||53||

kaëöakita-tanu-çarérä lajjä-mukuläyamäna-nayaneyam | tava kumudinéva väïchati nå-candra bälä kara-spåçam ||53a||

santäpayanti çiçiräàçu-ruco yad ete saàmohayanti ca vinidra-saroja-vätäù | yat khidyate tanur iyaà ca tad eña doñaù sakhyäs tavaiva sutanu pracura-trapäyäù ||53b||

apaçyantaà ca sä käntaà sphäritäkñé nirékñyate | düräd älokayaty eva sakhéà svajani nirbharam ||54||

nirnimittaà hasanté ca sakhéà vadati kiàcana | savyäjaà sundaraà kiïcid gätram äviñkaroti ca ||55||

sakhyädi sthäpitäà mäläà käïcyädi racayet punaù |

ceñöäà ca kurute ramyäm aìga-bhaìgaiù çubhair yathä ||56||

abhimukha-gate yasminn eva priye bahuço vada- tyavanata-mukhaà tüñëém eva sthitaà måga-netrayä | atha kila valal-lélälokaà sa eña tathekñitaù

(10)

katham api yathä dåñöä manye kåtaà çruti-laìghanam ||56a|| (Skm 957) tiryag-vartita-gätra-yañöi-viñamodvåtta-stanäsphälana-

truöyan-mauktika-mälayä sa-pulaka-svedollasad-gaëòayä | düräd eva vilokayety abhimate tad vaktra-dattekñaëaà

durvära-smarayä tayä sahacaré gäòhaà samäliìgitä ||56b|| (Skm 956) animittaàa yad vihasati niñkäraëam eva yat sakhéà vadati |

dayitaà vilokya tad iyaà çaàsati tad adhénam ätmänam ||56c||

präduñyad-ruja-müla-känti-lalitäm udyamya dor-vallaréà valgat-péna-payodhara-sthala-lulan-muktävalé-sundaram | aìgulyä pracalat-karägra-valaya-svänopahüta-smaraà

tanvyäù kuïcita-locanaà vijayate tat-karëa-kaëòüyanam ||56d||

sraho’vataàsaà raçanäà ca kiïcit priyaà samälokya samäsajanté | punastaräà sä suhådo dadäti

pratyaìgam äväsam iva smarasya ||57||

vyäjåmbhaëonnamita-danta-mayükha-jäla- vyälambi-mauktika-guëaà ramaëe mudeva | ürdhvaà milad-bhuja-latä-valaya-prapaïca-

sat-toraëaà hådi viçaty aparä vyudäse ||57a|| (Skm 958) anyoòhäpi karoty eva sarvam uddhata-manmathä |

duravasthä punaù käntam abhiyuìkte svayaà yathä ||58||

ullaìghyäî sakhé-vacaù samucitäm utsåjya lajjäm alaà

hitvä bhétibharaà nirasya ca nijaà saubhägya-garvaà manäk | äjïäà kevalam eva manmatha-guror ädäya nünaà mayä tvaà niùçeña-viläsi-varga-gaëanä-cüòämaëe saàçritaù ||a||

cakñur mélati sänandaà nitambaù prasravaty api | vepate ca tanus tanvé tasyäs tad-darçane yathä ||59||

mélan manthara-cakñuñä paripatat käïcé-graha-vyagrayä gäòänanìga-bhara-sravatravanayä kampoparuddhäìgayä | sarväìgaà caöukärako’py abalayä saìketake kautukä-

dästäà rantum aho nirékñitum api preyän na sambhävitaù ||59a||

näbhiyuìkte svayaà kantyä mugdhatväd duùsthitäpi tam | tad-avasthäà tu käntäya tat-sakhé kathayed yathä ||60||

niùçväseñu skhalati kadalé-béjanaà täpa-sampa-

(11)

nneträmbhobhiç cham iti patitaiù sicyate ca stanäntaù | tasyäù kiïcit subhaga tad abhüt tänavaà tvad-viyoge yenäkasmäd valaya-padavém aìguléyaà prayäti ||60a||

ananya-çaraëä svéyä dhanähäryä paräìganä |

asyäs tu kevalaà prema tenaiñä rägiëäà matä ||61||

sämänyä vanitä veçyä sä dravyaà param icchati | nirguëe’pi na vidveño na rägo’syä guëiny api ||62||

tat-svarüpam idaà proktaà kaiçcid brümo vayaà punaù | varëayanty anayä yuktyä täsäm apy anurägitäm ||63||

çåìgäräbhäsa etäsu na çåìgäraù kadäcana |

tad-vyäpäro’thavä täsäà smaraù kià bhakñito bakaiù ||64||

tasmät täsäm api kväpi rägaù syät kià nu sarvathä |

dhanärthaà kåtrimair bhävair grämyaà vyämohayanti täù ||65||

liìgé pracchanna-kämaç ca naraàmanyaç ca ñaëòakaù | sukha-präpta-dhano mürkhaù pitå-vittena garvitaù ||66||

ity ädén prathamaà grämyän jïätväkåñya ca tad-dhanam | apürvä iva muïcanti tän etäs täpayanti ca ||67||

kintu täsäà kaläkeli-kuçalänäà manoramam | vismäritäpara-strékaà surataà jäyate yathä ||68||

gäòhäliìgana-péòita-stana-taöaà svidyat-kapola-sthalaà

sandañöädhara-mukta-sétkåtam atibhrämyad-bhru-nåtyat-karam | cäöu-präya-vaco-vicitra-bhaëitair yätai rutaiç cäìkitaà

veçyänäà dhåti-dhäma puñpa-dhanuñaù präpnoti dhanyo ratam ||68a||

érñyä kula-stréñu na näyakasya niùçaìka-kelir na paräìganäsu | veçyäsu caitad dvitayaà prarüòhaà

sarvasvam etäs tad aho smarasya ||69|| (Skm 556) kupyat pinäki-neträgni-jvälä-bhasmékåtaù purä |

ujjévati punaù kämo manye veçyävalokitaiù ||70|| (Skm 557) änandayanti yuktyä täà sevitä ghnanti cänyathä |

durvijïeyäù prakåtyaiva tasmäd veçyä viñopamäù ||71||

svädhéna-patikotkä ca tathä väsaka-sajjikä |

sandhitä vipralabdhä ca khaëòitä cäbhisärikä ||72||

proñita-preyasé caivaà näyikäù pürva-sücitäù |

tä evätra bhavanty añöäv avasthäbhiù punar yathä ||73||

yasyä rati-guëäkåñöaù patiù pärçvaà na muïcati | vicitra-vibhramäsaktä svädhéna-patikä yathä ||74||

likhati kucayoù patraà kaëöhe niyojayati srajaà tilakam alike kurvan gaëòäd udasyati kuntalän | iti caöu-çatair väraà väraà vapuù paritaù spåçan

(12)

viraha-vidhuro näsyäù pärçvaà vimuïcati vallabhaù ||74a|| (Skm 661) utkä bhavati sä yasyäù saìketaà nägataù priyaù |

tasyänägamane hetuà cintayanty äkulä yathä ||75||

kià ruddhaù priyayä kayäcid athavä sakhyä tayodvejitaù kià vä käraëa-gauravaà kim api yan nädyägato vallabhaù | ity älocya mågédåçä karatale saàsthäpya vakträmbujaà

dérghe niùçvasitaà ciraà ca ruditaà kñiptäç ca puñpa-srajaù ||75a||

bhaved väsaka-sajjäsau sajjitäìgaratälayä |

niçityägamanaà bhartur dvärekñaëa-parä yathä ||76||

dåñövä darpaëa-maëòale nija-mukhaà bhüñäà manohäriëéà dépärciù-kapiçaà ca mohana-gåhaà trasyät-kuraìgé-dåçä | evaà nau surataà bhaviñyati ciräd adyeti sänandayä

mandaà känta-didåkñayätilalitaà dväre dåg-äropità ||76a|| (Skm 657) nirasto manyunä känto namann api yayä punaù |

duùsthitä taà vinä säti-sandhitäbhimatä yathä ||77||

yat-päda-praëataù priyaù paruñayä väcä sa nirvärito

yat-sakhyä na kåtaà vaco jaòatayä yan-manyur eko dhåtaù | päpasyäsya phalaà tad etad adhunä yac candanendu-dyuti-

präleyämbu-saméra-paìkaja-visair gätraà muhur dahyate ||77a|| (Skm 674) preñya dütéà svayaà dattvä saìketaà nägataù priyaù |

yasyästena vinä duùsthä vipralabdhä tu sä yathä ||78||

yat saìketa-gåhaà priyeëa kathitaà sampreñya dütéà svayaà tac chünyaà suciraà niñevya sudåçä paçcäc ca bhagnäçayä | sthänopäsana-sücanäya vigalat-sändräïjanair locanair

bhümäv akñaramälikeva likhitä dérghaà rudatyä çanaiù ||78a|| (Skm 670) kutaçcin nägato yasyä ucite väsake priyaù |

tad-anägam asantaptä khaëòitä sä matä yathä ||79||

sotkaëöhaà ruditaà sakampam asakåd yätaà sa-bäñpaà ciraà cakñur dikñu niveçitaà sa-karuëaà sakhyä samaà jalpitam | nägacchaty ucite’pi väsaka-vidhau känte samudvignayä

tat tat kiàcid anuñöhitaà mågadåçä no yatra väcäà gatiù ||79a|| (Skm 669) yä nirlajjékåtä bäòhaà madane madanena ca |

abhiyäti priyaà säbhisäriketi matä yathä ||80||

(13)

no bhétaà taòito dåçä jalamucä tad-darçanäkäìkñayä

no garjir gaëitä bhåçaà çruti-mukhaà tad-väci saàcintya ca | dhäräpätasamudbhavä na ca matä péòä tad-äliìganaà

väïchantyä dayitäbhisäraëa-vidhau tanvyä paraà tat-param ||80a||

kutaçcit käraëädyasyäù patir deçäntaraà gataù | dattvävadhià bhåçärtä sä proñita-preyasé yathä ||81||

utkñipyälaka-mälikäà vilulitäm äpäëòu-gaëòa-sthalä- dviçliñyad-valaya-prapäta-bhayataù prodyamya kiïcit karau | dvära-stambha-niñaëëa-gätra-latikä kenäpi puëyätmanä

märgälokana-datta-dåñöir abalä tat-kälam äliìgyate ||81a|| (Skm 763) niùçväsa-santäpa-sakhé-vacorti-

cintäçru-pätädi-yutäù sakhedäù | väcyä pralabdhägata-bhartåkotkä- tisandhitäù khaëòitayä sahätra ||82||

vicitra-maëòanä håñöä bhavet svädhéna-bhartåkä | tathä väsaka-sajjäpi sä kià tv ägantuka-priyä ||83||

kulajänyäìganä veçyä tridhä syäd abhisärikä |

yathaivoktäs tathaivänyäù svädhéna-patikädayaù ||84||

kulajä saàvåtä trastä savréòä ca drutaà vrajet | näyakaà para-näré ca samantäd anavekñitä ||85||

sakhé-yuktä madädhikyät sphäritäkñé na çaìkitä | sa-çabdäbharaëä kämaà veçyä sarati näyakam ||86||

trayodaça-vidhä svéyä dvividhä ca paräìganä | ekä veçyä punaç cäñöäv avasthä-bhedato’tra täù ||87||

punaç ca täs tridhä sarvä uttamä madhyamädhamä | itthaà çatatrayaà täsäm açétiç catur-uttarä ||88||

doñänurüpa-kopä yänunétä ca prasédati |

rajyate ca bhåçaà näthe guëa-häryottameti sä ||89||

känte kià kupitäsi kaù para-jane präëeça kopo bhavet ko’yaà subhru paras tvam eva dayite däso’smi kas te paraù | ity uktvä praëataù priyaù kñititaläd utthäpya sänandayä neträmbhaù-kaëikäìkite stana-taöe tanvyä samäropitaù ||89a||

doñe svalpe’pi yä kopaà dhatte kañöena muïcati | prayäti karuëäd rägaà madhyamä sä matä yathä ||90||

visphära-sphuritädharäpi vikasad-gaëòa-sthala-praskhala-

dgharmämbhaù-kaëikäpi bhaìguratara-bhrü-bheda-bhüñäpy alam | pädäntaù-praëate priye prakaöayaty antaù prasädaà priyä

keçäramanrüpuëòaléñu valitänunmocayanté çanaiù ||90a||

(14)

yä kupyati vinä doñaà snihyaty anunayaà vinä | nirhetuka-pravåttiç ca cala-cittäpi sädhamä ||91||

yaträdhaù-kåta-käma-kärmuka-katho bhrämyad-bhuvor vibhramaù sadyaù prodgata-candrakänti-jayiné yasmin kapola-cchaviù |

yatra sveda-kaëävalupta-mahimä häro’py uroja-sthale

ko’yaà mänini mat-praëäma-vimukhaù pratyagra-mäna-grahaù ||91a||

jäti-käla-vayovasthäbhäva-kandarpa-näyakaiù | itarä pay asaìkhyäù syur noktä vistara-bhétitaù ||92||

ity ädi sakalaà jïätvä svayaà cälokya tad-vidäm | kavénäà ca viçeñoktyä jïätavyäù sakalä imäù ||93||

romäïca-vepathu-stambha-sveda-neträmbu-vibhramäù | väcyäù saàyoga-çåìgäre kavinä näyikäçritäù ||94||

sambandhi-mitra-dvija-räja-tékñëa- varëädhikänäà pramadä na gamyäù | vyaìgäs tathä pravrajitä vibhinna-

manträç ca dharmärtha-manobhava-jïaiù ||95||

anena märgeëa viçeña-ramyaà sambhoga-çåìgäram imaà vitanvan | bhavet kavir bhäva-rasänurakto

vidagdha-goñöhé-vanitä-manojïaiù ||96||

iti çré-rudra-bhaööa-viracite çåìgära-tilakäbhidhäne kävya-rasälaìkäre sambhoga-çåìgäro näma prathamaù paricchedaù |

(2)

dvitéya-paricchedaù vipralambhäbhidhäno’yaà çåìgäraù syäc caturvidhaù | pürvänurägo mänäkhyaù praväsaù karuëätmakaù ||1||

dampatyor darçanäd eva samutpannänurägayoù | jïeyaù pürvänurägo’yam apräptau ca daçä yathä ||2||

kià candanair racayase nu måëäla-çayyäà mä mä mamäli kuru komala-täla-våntam | muïcägrahaà vikaca-paìkaja-yojaneñu

tat-saìgamaù param apäkurute smarägnim ||2a||

yat särair iva paìkajasya ghaöitaà yac candra-garbhäd iva protkérëaà yad anaìga-säyaka-çikhäbhäseva saàvardhitam | yat saàsicya sudhä-rasair iva rater ästhäna-bhümékåtaà

(15)

tad bhüyo’pi kadä saroruha-dåçaù paçyämi tasyä mukham ||2b||

måëäla-kadalé-candra-candanämbu-ruhädikam | tatränayoù smarätaìka-çäntaye naiva sevitam ||3||

älokäläpa-saàrüòha-rägäkulita-cetasoù |

tayor bhaved asaàpräptau daçävasthaù smaro yathä ||4||

abhiläño’tha cintä syät småtiç ca guëa-kértanam | udvego’tha praläpaù syäd unmädo vyädhir eva ca ||5||

jaòatä maraëaà caiva daçamaà jäyate dhruvam | asaàpräptau bhavanty etäs tayor daça daçä yathä ||6||

vyavasäyo bhaved yatra bäòhaà tat-saìgamäçayä | saìkalpäkula-cittatvät so’bhiläñaù småto yathä ||7||

praviçati yathä gehe’kasmäd bahiç ca viceñöate vadati ca yathä sakhyä särdhaà sahäsam ihotsukä | dayita-vadanäloke mandaà yathä ca calaty asau

måga-dåçi tathaitasyäà manye smareëa kåtaà padam ||7b|| (Skm 959) kathaà sa vallabhaù präpyaù kià kuryäm asya siddhaye |

kathaà bhaved asau vaçya iti cintä matä yathä ||8||

satyaà durlabha eña vallabhatamo rägo mamäsmin punaù ko’py anyo’sti gurur na cätinipuëäù sakhyo’sya saàbodhane | saàcintyeti mågédåçä priyatame dåñöe çlathäà mekhaläà

badhnantyä na gataà sthitaà na ca galad-väso na vä saàvåtam ||8a||

dveño yatränya-käryeñu tad-ekägraà ca mänasam | çväsair manorathaiç cäpi ceñöäs täù smaraëaà yathä ||9||

induà nindati padma-kandala-dalais talpaà na vä manyate karpüraà kirati prayäti na ratià präleya-dhärä-gåhe |

çväsaiù kevalam eva khedita-tanur dhyäyaty asau bälikä

yat tat ko’pi yuvä dhruvaà smara-suhåc-cetasy amuñäù sthitaù ||9a||

saundarya-hasitäläpair nästy anyas tat-samo yuvä | iti väëé bhaved yatra tad itthaà guëa-kértanam ||10||

tad-vaktraà hasitendu-maëòalam iti sphäraà tad-älokitaà sä väëé jita-käma-kärmuka-ravä saundaryam etasya tat | itthaà saàtatam äli vallabhatama-dhyäna-prasaktätmanaç cetaç cumbita-käla-küöam iva me kasmäd idaà muhyati ||10a||

yasmin ramyam aramyaà vä na ca harñäya jäyate | pradveñaù präëitavye’pi sa udvegaù småto yathä ||11||

(16)

agny-äkäraà kalayasi puraç cakraväkéva candraà baddhotkampaà çiçira-marutä dahyase padminéva | präëän dhatse katham api baläd gacchataù çalya-tulyäà-

stat kenäsau sutanu jantio mänmathas te vikäraù ||11a|| (Skm 972) bambhraméti mano yasmin ratyautsukyäd itas tataù |

väcaù priyäçritä eva sa praläpaù småto yathä ||12||

itthaà tena nirékñitaà na ca mayäpy evaà samälokitas tenoktaà subhagena tatra na mayä dattaà vaco mandayä | tat satyaà kathayäli kià sa subhagaù kupyen na mahyaà gata ity uktvä sudåçä kayäpi valita-grévaà dåçau sphärite ||12a||

çväsa-prarodanotkampa-vasudhollekhanair api | vyäpäro jäyate yatra sa unmädaù småto yathä ||13||

devévänimiñekñaëä vilikhati kñoëéà çvasity uccakaiù kiàcid dhyäyati niçcalä ca balavad romäïcitä kampate | rodity aìga-gatäà vilokya suciraà véëäm api vyäpåtä svalpair eva dinair iyaà vara-tanuù kenäpi saàçikñitä ||13a||

santäpa-vedanä-präyo dérgha-çväsa-samäkulaù | tanükåta-tanur vyädhir añöamo’yaà småto yathä ||14||

täpaù çoñita-candanodaka-rasaù çväsä vikérëotpaläù karpüräbhibhava-pracaëòa-paöimä gaëòa-sthale päëòimä | mläyad-bäla-måëäla-näla-lalitä präptä tanus tänavaà

tanv-aìgyäù kathitaù smareëa guruëä ko’py eña kañöa-kramaù ||14a||

akäëòe yatra huàkäro dåñöiù stabdhä gatä småtiù | çväsäù samadhikäù kärçyaà jaòateyaà matä yathä ||15||

dåñöir niçcalatärakädhara-dalaà çväsaiù kåtaà dhüñaraà

präptaà väsara-candra-bimba-padavéà vaktraà vinañöä småtiù | huàkäraù param eka eva vacana-sthäne sthitaù säàprataà manye’syäù kusumäyudhaù sa-çibiraù pratyaìgam äväsitaù ||15a||

upäyair vividhair näryä yadi na syät samägamaù | kandarpa-çara-bhinnäyä maraëaà jäyate tataù ||16||

puàso’pi hi bhavanty etä daçävasthä manobhavät |

maraëaà kià tv asaundaryät tayoù kaiçcin na badhyate ||17||

anye tad api badhnanti pratyujjévana-käìkñayä | våttänuväde tac-chastam utpädye präyaço nahi ||18||

ekasmiàs tu måte’py anyo yadi jévet kathaàcana | kä sneha-gaëanä tatra mriyate cen na saìgamaù ||19||

(17)

pürvaà näré bhaved raktä pumän paçcät tad iìgitaiù | tataù saàbhoga-léleti svabhäva-subhagä sthitiù ||20||

anyathäpi na doñaù syäd yadi prema samaà dvayoù | raktäparaktä våttiç cec chåìgäräbhäsa eva saù ||21||

ayaà ca präyaças taj-jïair itthaà häsyeñu badhyate | nirdravyeëa mayä särdhaà veçye mänaya yauvanam ||22||

anurakto bhaved yasyäà näyakas tat-sakhé-janam | sämnä mänena dänena bäòham ävarjayaty asau ||23||

tasyägre tat-kathäà kurvan sväbhipräyaà prakäçayet | tad-abhäve prayuïjéta käçcit pravrajitädikäù ||24||

tad-dväreëa samäkhyäta-svabhävo jïäta-tan-manäù | upacäraiù parair lekhaiù sädhayeet täm atandritaù ||25||

tato dåñövä vivikte täm indrajäla-kalädibhiù |

prayogair lalitaiù svairaà vismayaà paramaà nayet ||26||

dhätré-sakhé-veçmani rätri-cäre mahotsave tévratame bhaye ca | nimantreëa vyädhi-miñeëa çünye gehe tayor nütana-saìgamaù syät ||27||

yadä rägo guruù sä ca labhyate naiva yäcitä |

kñéëopäyas tadä kanyäà näyakaù sädhayed iti ||28||

para-stré-gamanopäyaù kavibhir nopadiçyate |

sundaraà kintu kävyäìgam etat tena nidarçyate ||29||

vämatä durlabhatvaà ca stréëäà yä ca niväraëä | tad eva païca-bäëasya manye paramam äyudham ||30||

bahu-mänäd bhayäd väpi nåëäm anyatra yoñiti |

pracchanna-kämitaà ramyaà satäm api bhaved yathä ||31||

jérëaà tärëa-kuöérakaà nivasanaà talpékåtaà sthaëòile nérandhraà timiraà kiranti salilaà garjanta ete ghanäù | gacchäméti vadaty asäv api muhuù çaìkäkulä kevalaà cetaç citram aho tathäpi ramate saàketake käminäm ||31a||

sa mäno näyikä yasminn érñyayä näyakaà prati | dhatte vikäram anya-stré-saìga-doña-vaçäd yathä ||32||

kiàcid bäñpa-jalävalepa-lalite netre samäkuïcite

rägo visphuraëänubandha-ruciraù saàdarçito gaëòayoù | kampaç cädhara-pallave viracitaù kämaà kuraìgédåçä no jäne kim ayaà priye prakaöitaù kopo’bhiläño’thavä ||32a||

sa präyaço bhaved tredhä käminénäà priyaà prati | avekñya doñam etasya garéyän madhyamo laghuù ||33||

partinäryäà gate känte svayaà dåñöe nakhäìkite |

(18)

tad-väso-darçane gotra-skhalite ca gurur yathä ||34||

bimboñöhaù sphurati prayäti paöutäà gaëòa-sthale çoëimä yätas tiryag amü dåçau ca balavad bhrü-yugmaam udbhrämyati | itthaà caëòi tathä tavaiña ruciraù kopa-kramo jåmbhate

jäto’yaà praëatér apäsya sutaräm etad-didåkñur yathä ||34a||

dåñöe priyatame rägäd anyayä saha jalpati |

sakhyäkhyäte’thavä doñe mäno’yaà madhyamo yathä ||35||

väco vägmini kià tavädya paruñäù subhru bhruvor vibhramai- rviçräntaà kuta eva lola-nayane kià lohite locane |

svedaù kià nu ghanastani stana-taöe muktä-phalänäà tuläà

dhatte muïca ruñaà mamätra dayite leço’pi nästy ägasaù ||35a|| (Skm 887) saviläsaà sphurac-cakñuù vékñamäëe paräà priye |

kiàcid aya-manaskena jäyate sa laghur yathä ||36||

mäm eva täòaya nitambini yady akasmät kopo bhavet tava mukhaà tu nijaà kim etat | änéyate çaçadharänukåtià kapola-

päléplutena ghana-kajjala-netra-värä ||36a||

deça-käla-balät kopaù präyaçaù sarva-yoñitäm |

jäyate sukha-sädhyo’yaà kåcchra-sädhyaç ca kämibhiù ||37||

prasädana-vidhià tyaktvä väkyair anyärtha-sücakaiù | yasmin prasädyate yoñid upekñä sä matä yathä ||47||

etat kià nanu karëa-bhüñaëa-mayaà häraù sukäïcé navä- baddhä käcid iyaà tvayädya tilakaù çläghyaù priye kalpitaù | pratyaìgaà spåçateti tat-kñaëa-bhavad-romäïca-mäläïcitä- tanvé mänam upekñayaiva çanakair dhürtena saàmocitä ||47a||

kevalaà dainyam älambya päda-pätännatir matä | abhéñöä sä bhåçaà stréëäà lalitä ca bhaved yathä ||48||

akasmäj jäyate yatra bhaya-harñädi-bhävanä |

so’yaà prasaìga-vidhvaàsaù kopa-bhraàçätmako yathä ||49||

kathaà mamorasi kåta-pakña-niùsvanaù çilémukho’patad iti jalpati priye |

nivåtya kià kim idam iti bruväëayä

sa-sädhvasaà kupitam aloki käntayä ||49a||

(19)

yathottaraà valéyäàsa ity upäyäù prasädane |

ädyäs trayo ghanaà käryä vidagdhaiù paçcimäù kvacit ||50||

nätikhedayitavyo’yaà priyaù pramadayä kvacit | mänaç ca viralaù käryaù praëämotsava-siddhaye ||51||

ity upäyän prayuïjéta näyikäpi priyaà prati |

kulajä nerñyate kià tu tatränyat-käraëaà bhavet ||52||

snehaà vinä bhayaà na syän nerñyä ca praëayaà vinä | tasmän mäna-prakäro’yaà dvayoù prema-prakäçakaù ||53||

priya-subhaga-dayita-vallabha-nätha-sväméça-känta-candra-mukhäù | dayita manorama ramaëé-jévita ity ädi näma syät ||54||

prétau bhartari sudåçäm aprétau punar amüni çaöha-dhåñöau | nirlajja-duräcärau niñöhura-duùçélavänädi ||55||

garväd vyasana-tyägäd vipriya-karaëäc ca niñöhuräläpät | lobhäd atipraväsät stréëäà dveñyaù priyo bhavati ||56||

para-deçaà vrajed yasmin kutaçcit käraëät priyaù | sa praväsa iti khyätaù kañöävastho dvayor api ||57||

dåñöaà ketaka-dhüli-dhüsaram idaà vyoma kramäd vékñitäù kaccäntäç ca çiléndhra-kandala-bhåtaù soòhäù kadambäniläù | sakhyaù saàvåëutäçru muïcata bhayaà kasmän mudeväkulä

etän apy adhunäsmi vajraghaöitä nünaà sahiñye dhanän ||57a|| (Skm 749) kämaà karëa-kaöuù kuto’timadhuraù kekä-ravaù kekinäà

meghäç cämåta-dhäriëo’pi vihitäù präyo viña-syandinaù | unmélan-nava-kandalävalir asau sahyäpy asahyäyate

tat kià yad viparétam atra na kåtaà tasyä viyogena me ||57b||

kärçya-jägara-mälinya-cintädyaà yatra jäyate | avasthä vividhäù stréëäà måtyuç ced avadheù ||58||

adyaiva yat pratipad-udgata-candra-lekhä- sakhyaà tvayä vapur idaà gamitaà varäkyäù | kåñëe gate kusuma-säyaka tat prabhäte

bäëävalià kathaya kutra vimokñyasi tvam ||58a||

niùçväsaiù saha sämprataà sakhi gatä våddhià dhruvaà rätrayaù särdhaà locana-väriëä vigalitaà yat präktanaà me sukham | präëäçä tanutäm upaiti ca muhur nünaà tanu-spardhayä kandarpaù param eka eva vijayé yäte’pi känte sthitaù ||58b||

nérägo’dhara-pallavo’timalinä veëé dåçau näïjite

mläyad-bäla-måëälikä-dhavalatäm älambate’ìga-cchaviù | itthaà subhru visaàsthuläpi viraha-vyäpäd vimardäd iyaà sakhyeva sthira-çobhayä dåòhataraà pratyaìgam äliìgitä ||58c||

(20)

kià tatra nästi rajané kià vä candro na suñöhu-ruciù |

yena sakhi vallabhäm api na smarati sa mäà videça-ruciù ||58d||

prasara çiçirämodaà kaundaà saméra saméraya prakaöaya çaçinn äçäù kämaà manoja samullasa | avadhi-divasaù pürëaù sakhyo vimuïcata tat-kathäà

hådayam adhunä kiïcit kartuà mamänyad ihecchati ||58e|| (Skm 750) ity ädi-virahävasthäù puàso’pi hi bhavanti täù |

kandarpa-çara-pätädyä mä bhüvan vairiëäm api ||59||

yatraikasmin vipanne’nyo måtakalpo’pi tad-gatam | näyakaù pralapet premëä karuëo’asau småto yathä ||60||

dagdhä snigdha-vadhü-viläsa-kadalé véëä samunmülitä pétä païcama-käkalé-kavalitä çéta-dyüteù kaumudé | pluñöäù spañömaneka-ratna-nivahä nälaà rateù kevalaà

kandarpaà haratä hareëa bhuvanaà niùsäram etat kåtam ||60a|| (Skm 977) vaktraà candramasä dåçau måga-gaëaiù keçäù kaläpi-vrajair

mätaìgaiù stana-maëòalaà bhuja-yugolläso måëälair api | saugandhyaà malayänilena balinä tanvé vibhajyeti sä

sarvair niñkaruëair håtä dhruvam aho daivena kiàcin na me ||60b||

iyatéà subhagävasthäà gato’si yasyäù kåte smarätaìkät | mürcchäà harämi sä tava gata-puëyä nayana-salilena ||60c||

päço vipäçita upähita eña sändraù karpüra-reëur upagüòham uro natäìgi | päpena yena gamiteti daçäm amuñmin

mürchä-viräma-lalitaà mayi dhehi cakñuù ||60d||

gläno muktäçrur udvignaù srastäìgo mukta-cetanaù sa-cinto dainya-bhäg asminn evaà präyo jano bhavet ||61||

keñäàcit karuëa-bhräntiù käruëyäd atra jäyate | etasya mithunävasthäà vismåtya rati-mülajäm ||62||

stré-puàsayor bhaved eña säpekñaù saàgame punaù | çåìgära-vacana-präyaù karuëaù syät sa cänyathä ||63||

tasmäc chåìgära eväyaà karuënänumoditaù |

saundaryaà sutaräà dhatte nibaddho viralaà budhaiù ||64||

kärur däsé naöé dhätré prätiveçyä ca çilpiné |

bälä pravrajitä ceti strénäà jïeyaù sakhéjanaù ||65||

kalä-kauçalam utsäho bhaktiç cittajïatä småtiù |

mädhuryaà narma-vijïänaà vägmitä ceti tad-guëäù ||66||

vinodo maëòanaà çikñopälambho’tha prasädanam |

(21)

saìgamo virahäçväsaù sakhé-karmeti tad yathä ||67||

mayä ko’yaà mugdhe kathaya likhitaù satvara-sakhé- vacaù çrutvety uccair vinihita-dåçä citra-phalake | na vaktuà tanvaìgyä çakitam atha coddäma-vidalat- kadambäkäreëa priya iti samäkhyäyi vapuñä ||67a||

pratyaìgaà prati karma narma-parayä kåtvädhirüòhaà smarä- dautsukyaà pravilokya mohana-vidhau cäturyam älokya ca | sadyo yävaka-maëòanaà na racitaà päde kuraìgé-dåçä

smeräntä viçada-cchade ca çayane dåñöiù samäropitä ||67b|| (Skm 1092) nérandhraà parirabhyate priyatamo bhüyastaräà cumbyate

tad bäòhaà kriyate yad asya rucitaà cäöüccakais tanyate | sakhyä mugdha-vadhür iyaà rati-vidhau yatnena saàçikñitä nribhräntaà guruëä punaù çata-guëaà puñpeñuëä käritä ||67c||

subhaga bhagavatä hådye tasyä jvalat-smara-pävake’py abhiniveçatä premädhikyaà cirät prakaöékåtam | tava tu hådaye çéte’py evaà sadaiva sukhäptaye

mama sahacaré sä niùsnehä manäg api na sthitä ||67d||

ko’yaà vimuïca kuru nätha vaco madéyam äçväsaya smara-kåçänu-kåçäà kåçäìgém | ekäkiné kaöhina-täraka-räja-käntyä

païcatvam äçu nanu yäsyati sä varäké ||67e||

amuà dadhe’àçukam aham atra pädape yuväm alaà nibhåtam ihaiva tiñöhatäm | rahaù-sthayor idam abhidhäya käminoù svayaà yayau nipuëa-sakhé latäntaram ||67f||

sphurati yad idam uccair locanaà tanvi vämaà stana-taöam api dhatte cäru-romäïca-mäläm | kalayati ca yad-antaù-kampatämüru-käëòaà nanu vadati tad adya preyasä saàgamaà te ||67g||

ity ädi vividhaà sakhyo vyäpäraà kurvate sadä | yoñitäà mantra-sarvasva-nidhäna-kalaçopamäù ||68||

itthaà viracanéyo’yaà çåìgäraù kavibhiù sadä | anena rahitaà kävyaà präyo nérasam ucyate ||69||

itthaà vicärya pracura-prayogä- nyo’muà nibadhnäti rasaà rasajïaù | tat-kävyam äropya padaà vidagdha- vaktreñu viçvaà paribambhraméti ||70||

(22)

iti çré-rudra-bhaööa-viracite çåìgära-tilakäbhidhäne kävya-rasälaìkäre vipralambho näma dvitéyaù paricchedaù |

tåtéya paricchedaù vikåtäìga-vacaù-kåtya-veñebhyo jäyate rasaù |

häsyo’yaà häsa-mülatvät pätra-traya-gato yathä ||1||

kiïcid-vikasitair gaëòaiù kiïcid visphäritekñaëaiù |

kiïcid-lakñya-dvijaiù so’yam uttamänäà bhaved yathä ||2||

päëau kaìkaëam utphaëaù phaëipatir netraà jvalat-pävakaà kaëöhaù kuëöhita-käla-küöa-kuöilo vastraà gajendräjinam | gauré-locana-lobhanäya subhago veño varasyeti me

gaëòolläsa-vibhävitaù paçupater häsodgamaù pätu vaù ||2a|| (Skm 36) madhyamänäà bhavaty eña vivåtänana-paìkajaù |

nécänäà nipatad-bäñpaù çrüyamäëa-dhvanir yathä ||3||

mugdhe tvaà subhage na vetsi madana-vyäpäram adyäpi taà nünaà te jalajaiñiëäyam alinä dåñöo na bhartädharaù |

sakhyaivaà hasitaà vadhüà prati tathä sänandam ävirbhavad- vakträntargata-sédhu-väsa-rasikair bhåìgair yathä dhävitam ||3a||

tyaktvä guïja-phaläni mauktikamayé bhüñä staneñv ähitä

stréëäà kañöam idaà kåtaà sarasijaà karëe na barhi-cchadam | itthaà nätha taväridhämni çavarair älokya citra-sthitià

bäspärdrékåta-locanaiù sphuöa-ravaà däraiù samaà hasyate ||3b||

asmin sakhé-karäghäta-netrolläsäìga-vartanam | näsäkapola-vispando mukha-rägaç ca jäyate ||4||

çokätmä karuëo jïeyaù priya-bhåtya-dhana-kñayät |

tatretthaà näyako daiva-hataù syäd duùkha-bhäjanam ||5||

bhartä saàgara eva måtyu-vasatià präptaù samaà bandhubhir yünäà kämam iyaà dunoti ca mano vaidhavya-bhäväd vadhüù | bälo dustyaja eka eva ca çiçuù kañöaà kåtaà vedhasä

jéväméti mahépate pralapati tvad-vairi-sémantiné ||5a||

bhüpäto daiva-nindä ca rodanaà déna-niùsvanaù | çaréra-täòanaà moho vaivarëyaà cätra jäyate ||6||

krodhätmako bhaved raudraù pratiçatrün amarñataù | rakñaù-präyo bhaved atra näyako’tyugra-vigrahaù ||7||

(23)

yaù präëäpahatiù kåtä mama pituù kñudrair yudhi kñatriyai rämo’haà ramaëér vihäya balavan niùçeñam eñäà haöhät | bhäsvat-prauòha-kuöhära-koöi-ghaöanä-käëòa-truöat-kandharä

sroto’ntaù-sruta-visra-çoëita-bharaiù kuryäà krudhäà nirvåtim ||7a||

mukharägäyudhotkñepa-sveda-kampädhara-grahäù | çakti-çaàsä karäghäto bhrukuöé cätra jäyate ||8||

utsähätmä bhaved véro dayä-dänäji-pürvakaù | trividho näyakas tatra jäyate sattva-saàyutaù ||9||

gämbhéryaudärya-saundarya-çaurya-dhairyädi-bhüñitaù | ävarjita-jano janya-nirvyüòha-prauòha-vikramaù ||10||

ayi vihaìga varäka kapotakaà vimåja dhehi dhåtià mama medasä | çibir ahaà bhavatä vidito na kià

sakala-sattva-samuddharaëa-kñamaù ||10a||

sukhito’si hare nünaà

bhuvana-traya-mätra-labdhi-toñeëa | balir arthitado’smi yato

na yäcitaù kiàcid apy adhikam ||10b||

yatrairävaëa-danta-tévra-musalair eraëòa-käëòäyitaà vajreëäpi vikérëa-vahnitatinä märëälanäläyitam |

mad-vakñasy avalambya kiàcid adhunä tad vismåtaà vajriëä

yuddhaà yady avalambate sa tu punaù sajjo’smy ahaà rävaëaù ||10c||

dhåti-garvauddhatya-mati-småti-romäïcä bhavanti cämuñmin | vividhä väkya-kñepäù sotsähämarña-vegäç ca ||11||

bhayänako bhaya-sthäyibhävo’sau jäyate rasaù | çabdäder vikåtäd voòhaà bäla-stré-néca-näyakaù ||12||

çrutvä türya-ninädaà dväre bhaya-cakita-lalita-bähu-lataù | dhanyasya lagati kaëöhe mugdha-çiçur dhüli-dhüsaritaù ||12a||

praëaya-kalaha-saìgän manyubhäjä nirastaù prakaöita-caöu-koöiù päda-padmänato’pi | nava-jaladhara-garjer bhétayäsau kayäcit

truöita-tarala-häraà sasvaje präëanäthaù ||12b||

kampoparuddha-sarväìgair galat-svedoda-bindubhiù | tvad-ärabdhair mahé-nätha vairibhir vanitäyitam ||12c||

(24)

vaivarëyam açru saàträso hasta-pädädi-kampanam | svedäsya-çoña-dik-prekñä-saàbhramäç ca prakértitäù ||13||

jugupsä-prakåtir jïeyo bébhatso’hådya-darçanät | çravaëät kértanäd väpi püty ädi-viñayäd yathä ||14||

luöhat-kåmi-kalevaraà sravad-asåg-vasäväsitaà viçérëa-çava-saàtati-prasarad-ugra-gandhänvitam | bhramat-pracura-patrikaà trika-vivarti-nåtya-kriyä- pravéëa-guëa-kauëapaà paribabhau paretäjiram ||14a||

näsäpracchädanaà vaktra-küëanaà gätra-saàvåtiù | niñöhévanädi cätra syäd udvegäd uttameñv api ||15||

vismayätmädbhuto jïeyo raso rasa-vicakñaëaiù | mäyendrajäla-divya-stré-vipinädy-udbhavo yathä ||16||

satyaà håtä tvayä haàsa vanitänäm iyaà gatiù |

bhramanty etäs tathäpy etad indrajälaà tad adbhutam ||16a||

gadgadaù sädhuvädaç ca svedaù pulaka-vepathü | dåñöer niçalatäratvaà vikäsaç cätra jäyate ||17||

samyag jïänodbhavaù çäntaù samatvät sarva-jantuñu | gateccho näyakas tatra tamoräga-parikñayät ||18||

dhanam aharahar dattaà svéyaà yathärthitam arthine kåtam arikulaà näré-çeñaà sva-khaòga-vijåmbhitaiù | praëayini jane rägodrikte ratir vihitä ciraà

kim aparam ataù kartavyaà nas tanäv api nädaraù ||18a||

nirälambaà mano hy atra bäòham ätmani tiñöhati | sukhe necchä tathä duùkhe’py udvego nätra jäyate ||19||

añöäv amé rasäù pürvaà ye proktäs tatra niçcitam |

pratyanékau rasau dvau dvau tat-samparkaà vivarjayet ||20||

çåìgära-bébhatsa-rasau tathä véra-bhayänakau |

raudrädbhutau tathä häsya-karuëau vairiëau mithaù ||21||

häsyo bhavati çåìgärät karuëo raudra-karmataù | adbhutaç ca tathä véräd bébhatsäc ca bhayänakaù ||22||

yau janya-janakäv etau rasäv uktau manéñibhiù |

yuktyä kåto’pi saàbhedas tayor bäòhaà na duñyati ||23||

kecid rasa-vibhägeñu bhäväù pürvaà pradarçitäù | svätantryeëeha kértyante ramyäs te kåtinäà matäù ||24||

ratyädaya ime bhävä rasäbhipräya-sücakäù |

païcäçat-sthäyi-saàcäri-sättvikäs tän nibodhata ||25||

çåìgärädi-raseñv eva bhävä ratyädayaù småtäù |

pratyekaà sthairyato’nye nca taryastriàçac-caräù småtäù ||26||

präyo’navasthite citte bhäväù saàkérëa-saàbhaväù |

(25)

bähulyena nigadyante tathäpy ete yathä sthitäù ||27||

çaìkäsüyä bhayaà glänir vyädhiç cintä småtir dhåtiù | autsukyaà vismayo harño vréòonmädo madas tathä ||28||

viñädo jaòatä nidrävahitthaà cäpalaà småtiù | iti bhäväù prayoktavyäù çåìgäre vyabhicäriëaù ||29||

çramaç capalatä nidrä svapno glänis tathaiva ca |

çaìkäsüyävahitthaà ca häsye bhävä bhavanty amé ||30||

dainyaà cintä tathä glänir nirvedo jaòatä- småtiù | vyädhiç ca karuëe jïeyä bhävä bhäva-viçäradaiù ||31||

harño’süyä tathä garva utsäho mada eva ca |

cäpalyam ugratä vego raudre bhäväù prakértitäù ||32||

amarñaù pratibodhaç ca vitarko’tha matir dhåtiù | krodho’süyäçru saàmoha ävego romaharñaëam ||33||

garvo madas tathogratvaà bhävä vére bhavanty amé | saàträso maraëaà caiva vacanéyaà bhayänake ||34||

apasmäro viñädaç ca bhayaà vego matir madaù | unmädaç ceti vijïeyä bhävä bébhatsa-saàbhaväù ||35||

ävego jaòatä moho vismayo harñaëaà matiù |

iti bhävän nibadhnanti rase’sminn adbhute budhäù ||36||

evaà saàcäriëo bhävä jïeyäù pratirasaà sthitäù | sättvikäs tu bhavanty ete sarve sarva-rasäçrayäù ||37||

yä nåtya-géta-pramadopabhoga- veñäìga-saìkértana-cäru-bandhä | mädhurya-yuktälpa-samäsa-ramyä väëé småtäsäv iha kaiçikéti ||38||

çåìgära-häsya-karuëa-rasänäà parivåddhaye |

eñä våttiù paryoktavyä prayatnena budhair yathä ||39||

saundaryaà çaça-läïchanasya kavibhir mithyaiva tad varëyate saubhägyaà kva nu paìkajasya rajané-saàbhoga-bhagna-tviñaù | ity älocya ciräya cäru ruci-mantrasyat-kuraìgé-dåço

vékñete nava-yauvanonnata-mukhau manye stanävänanam ||39a||

hasteñuù kusumäyudhasya lalitaà räga-çriyo locanaà

saubhägyaika-gåhaà viläsa-nikaño vaidagdhya-siddhi-dhvajaù | säkñédaà mada-bändhavasya nibhåtaà kasyäpi lélä-nidheù

kakñäntar-nakha-maëòanaà sakhi navaà pracchädyatäà väsasä ||39b||

samullasat-käïcana-kuëòalojjvala- prabhäpi täpäya babhüva yeñv alam | viläsiné-ramya-mukhämbujanmasu prajajvalus teñv akåçäù kåçänavaù ||39c||

(26)

yä citra-yuddha-bhrama-çastra-päta- mäyendrajäla-pluti-läìghitäòhyä | ojasvi-gurv-akñara-bandha-gäòhä jïeyä budhaiù särabhaöéti våttiù ||40||

raudre bhayänake caiva bébhatse ca vicakñaëaiù | kävya-çobhäkaré våttir iyam itthaà prayujyate ||41||

çastroddärita-kumbhi-kumbha-vigalad-raktäkta-muktä-phalaà sphära-sphürjita-känti-kalpita-båhac-caïcac-catuñkäyitam | krodhoddhävita-dhéra-dhoraëa-lasaat-khaògägram ugrägrahaà

yuddhaà siddha-vadhü-gåhéta-subhaöaà jätaà tadä durdharam ||41a||

näyaà garji-ravo gabhéra-paruñaà türyaà tadéyaà tv idaà naite bhéma-bhujaìga-bhoga-rucayo meghä ime tad-rajäù | itthaà nätha navämbu-väha-samaye tvat-sainya-çaìkäkulä mläyad-vaktra-ruco virodhi-vanitästrasyanti naçyanti ca ||41b||

pibann asåk svadan mäàsam äkarñann antra-mälikäm | kabandha-saìkule kroñöä bhramaty eña mahä-raëe ||41c||

harña-pradhänädhika-sattva-våttis tyägottarodära-vaco-manojïä | äçcarya-saàpat-subhagä ca yä syät sä sätvaté näma matätra våttiù ||42||

nätigüòhärtha-saàpattiù çravya-çabda-manoramä | vére raudre’dbhute çänte våttir eñä matä yathä ||43||

lakñmyäs tvaà janako nidhiç ca payasäà niùçeña-ratnäkaro maryädä-niratas tvam eva jaladhe brüte’tra ko’nyädåçam | kià tv ekasya gåhaà gatasya baòavä-vahneù sadä tåñëayä

kläntasyodara-püraëe’pi na saho yat tan manäì madhyamam ||43a||

sphäritotkaöa-kaöhora-tärakäkérëa-vahni-kaëa-saàtatiù krudhä | durnimitta-taòid-äkåtir babhau dåñöir iñöa-samaräàçu-mälinaù ||43b||

atyadbhutaà narädhipa tava kértir dhavalayanty api jaganti | raktän karoti suhådo malinayati ca vairi-vadanäni ||43c||

nivåtta-viñayäsaìga-madhunä suciräya me |

ätmany eva samädhänaà manaù kevalam icchati ||43d||

pradhäna-puruña-präyä sad-vakrokti-nirantarä | bhäratéyaà bhaved våttir vérahäsyädbhutäçrayä ||44||

(27)

janma-deha-vadha-bandhanädikaà tulyam etad itaraiù samaà satäm | yat tathäpi vipuläcaläù çriyaù sähasaika-paratätra käraëam ||44a||

yaçodäkåta-rakñasya çäsitur bhuvana-druhäm |

bälye nibhåta-gambhéro harer häsaù punätu vaù ||44b||

nirbhayo’py eña bhüpälas tad dadäti dviñäà yudhi | asat teñu yaçaù çubhram ädatte cedam adbhutam ||44c||

ity ädi ramyäù pravilokya våttér dåñövä nibandhäàç ca mahä-kavénäm | älokya vaicitryam idaà vidadhyät kävyaà kaviù sajjana-citta-cauram ||45||

virasaà pratyanékaà ca duùsandhäna-rasaà tathä | nérasaà pätra-duñöaà ca kävyaà sadbhir na çasyate ||46||

vihäya janané-måtyu-çokaà mugdhe mayä saha |

yauvanaà mänaya spañöam ityädi virasaà matam ||47||

prabandhe néyate yatra rasa eko nirantaram |

mahatéà våddhim icchanti nérasaà tac ca kecana ||48||

nakha-kñatocchalat-püti-pluta-gaëòa-sthalaà ratau | pibämi vadanaà tasyäù pratyanékaà tad ucyate ||49||

täm evänucitäà gaccha jvalitä tvat-kåte tu yä |

kià te kåtyaà mayä dhürta duùsandhäna-rasaà tv idam ||50||

durjano dayitaù kämaà mano mlänaà manobhavaù | kåço viyoga-taptäyäs tasyä ity ädi nérasam ||51||

mugdhä vyäjaà vinä veçyä kanyeyaà nipuëä ratau | kula-stré sarvadä dhåñöä pätra-duñöaà tv idaà matam ||52||

anyeñv api raseñv ete doñä varjyä manéñibhiù |

yat samparkän na yäty eva kävyaà rasa-paramparäm ||53||

iti mayä kathitena pathämunä rasa-viçeñam açeñam upeyuñä | lalita-pädapadäsadalaìkåtiù

kåta-dhiyäm iha vägvanitäyate ||54||

çåìgära-tilako näma grantho’yaà grathito mayä | vyutpattaye niñevantu kavayaù käminaç ca ye ||55||

känyä kävya-kathä kédåg vaidagdhé ko rasägamaù | kià goñöhé-maëòanaà hanta çåìgära-tilakaà vinä ||56||

tripura-vadhäd eva gatäm ulläsam umäà samasta-deva-natäm | çåìgära-tilaka-vidhinä punar api rudraù prasädayati ||57||

iti çré-rudra-bhaööa-viracite çåìgära-tilakäbhidhäne kävya-rasälaìkäre

(28)

häsyädi-rasa-nirüpaëaà näma tåtéyaù paricchedaù |

References

Related documents

M icellar inhibited hydrolysis of esters 1311 Data taken from literature and some of our own work were used to construct plots of log [(ko - kobs)/kobs.] vs log [D]. ko

Temperature dependence of infrared absorption spectra in Na 0.75 Co 0.95 Ni 0.05 O 2 in the region corresponding to out-of-plane vibrations of Na atoms at Na(1) and Na(2) sites

In searching or indexing when terms are taken directly from the text of a document, a thesaurus, or an alphabetical subject heading list may still assist in the search

Hospitality is the most essential, rather vital, quality of any notational system. It is the ability of notation to accommodate new subjects at their proper places

Keywords Canons of Classification, Citation order, Helpful sequence, Facet sequence, Index, Library classification, Notation, Schedules, Three Planes of work... Library and

knowledge, attitude and self-efficacy related with reproduction, contraception, STI/HIV and sexual risk behavior among higher secondary students in Poonamallee

“Jo_PRON manushya manushyoM ke biich ristoM naatoM ko samajhkar chaltaa hai…”.

The percentage release of anion from the graph (figure 8) in LDSA and ZLSA will differ between the salt solutions where nanocomposites in Na 3 PO 4 shows higher percentage release